و اما آنچه در مورد خصوص اصل امتناع تناقض كه از حقايق است گفته شده يك اشتباه ديگريست زيرا اولا فرض توتميه يا دسته و طبقه ديگر كه خودشان را هم كلاغ و هم حيوان ديگر مىدانند ربطى به اصل امتناع تناقض ندارد ثانيا از يك نكته ديگر نبايد غفلت كرد و آن اينكه گاهى ذهن حكمى مىكند و بسرعت از آن حكم اعراض و به ضد يا نقيض آن حكم مىگرايد و از اين حكم دومى نيز اعراض مىكند و براى بار دوم به حكم اول مىگرايد و همچنين و شخص مىپندارد كه در آن واحد ذهن دو حكم متناقض نموده است و اين حالت براى اذهان بسيط و ساده كه قدرت استدلال منطقى ندارند زياد دست مىدهد و ذهن هر اندازه از لحاظ منطقى مجهزتر بوده باشد در احكام خود ثابتتر و راسختر است .
ذهن ما دامى كه قدرت استدلال منطقى پيدا نكرده روى تلقين يا تداعى معانى يا چيز ديگر احكام و تصديقاتى مىكند كه مىتوان آنها را يكنوع سبق ذهن دانست اين قبيل احكام بسرعت تغيير و تبديل پيدا مىكنند و جاى خود را به يكديگر مىدهند مثلا طفل كه در تحت تاثير تلقينات پدر و مادر است به آنچه آنها مىگويند گرايش مىكند و لهذا اگر پدر به او بگويد چنين است قبول مىكند كه چنين است و اگر فورا بگويد چنين نيست فورا ذهن كودك از حكم اولى خود منصرف مىشود معتقد مىشود كه چنين نيست و شايد در ميان قبائل وحشى نيز چنين باشد كه افراد در يك آن معتقد شوند كه كلاغند و در آن ديگر بسرعت معتقد شوند كه كلاغ نيستند ولى هيچگاه در آن واحد نه ذهن كودك و نه ذهن انسان وحشى به دو طرف نقيض گرايش پيدا نمىكند ثالثا عين ايرادى كه از طرف طرفداران اين نظريه بر نظريه تجربى وارد كردهاند بطريق اولى بر خودشان وارد است در همان كتاب صفحه 123 مىنويسد مذهب تجربى اين اشكال را دارد كه اصول و قواعدى كه در نتيجه حس و تجربه درست مىشود هميشه با حقايق تجربى تطبيق نمىكند و نمىتواند كليت و قطعيت داشته باشد چه ممكن است طبيعت ذهن را وادار به تغيير آن مبادى سازد و از اينرو علمى كه بر اين پايه هاى متزلزل استوار گرديده با خود آنها فرو مىريزد و از بين مىرود .
اشكال تزلزل اركان علم در اين نظريه قويتر است زيرا مطابق اين نظريه علم محصول همكارى حس و عقل است و مبادى عقلى كه يكى از دو عنصر سازنده علم هستند يك وضع ثابت و مطلق و تغيير ناپذير ندارند زيرا اين مبادى طبق مقتضيات مخصوص محيط و احتياجات مخصوص زندگانى ساخته شده و در صورت تغيير مقتضيات زندگانى آن قوه اى كه كارش سازگار ساختن انسان با
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 148
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٤٨