تجربه مىداند از يك جهت مخالف و با نظريه تعقليون موافق است زيرا بوجود عقل و اصول عقلانى مستقل از تجربه قائل است چيزى كه هست بر خلاف نظريه تعقليون اين اصول را داراى جنبه مجرد و تغيير ناپذير نمىداند بلكه آنها را تغيير پذير و تابع اصل انطباق با احتياجات مىداند اينك عبارات ذيل مطلب را واضحتر مىكند .
در كتاب علم النفس ابن سينا و تطبيق آن با روانشناسى جديد تاليف آقاى دكتر على اكبر سياسى رئيس دانشگاه تهران در فصل نظريه هاى جديد راجع به عقل و مبادى آن مىنويسد يكى از حكماء و روانشناسان معاصر برنسويگ [ 1 ] كه در اين باب تحقيقات دقيق دارد مىگويد حكماء نسبت به اصول منطقى كه قبل از ظهور علم به معناى جديد اذهان را عارض شده بود سراب دوگانه اى را دنبال مىكنند گروهى خواب دانشى را مىبينند كه منحصرا عقلى است و حاجتى بحس و تجربه ندارد و گروه ديگر ادراك حسى را بتصور مىآورند كه از به كار انداختن فعاليت مخصوص ذهن بىنياز باشد در صورتى كه حقيقت اينست كه علم انسان نتيجه رابطه و اثر متقابل حس و عقل مىباشد .
اين رابطه و اثر متقابل را بعضى از دانشمندان تابع عوامل حياتى و عملى دانستهاند و برخى بيشتر قائل به عوامل اجتماعى گرديدهاند گروه اول معتقدند به اينكه نفس و عقل نفس ناطقه آلتى را ماند كه كارش سازگار ساختن انسان با مقتضيات زندگى است زندگى ما را وادار مىكند به اينكه در موارد مختلف كردار واحدى داشته باشيم و اين كيفيت در ما ايجاد عادت مىكند .
بارى جستجوى وحدت در ميان كثرت يكى از ضروريات حيات است و اين احتياج و ضرورت است كه ما را بدرك مفاهيم مجرد و كلى و سرانجام بدرك مبدا هويت [ 2 ] اصل ضرورت حمل شىء بر نفس هر چيز خودش خودش است رهبرى و هدايت مىكند و اين مبدا خود مبناى ساير مبادى عقلى حتى مبدا عليت واقع مىشود چه عليت عبارت است از اطلاق نيازمندى مذكور به امورى كه در زمان جريان دارند يا بعبارت ديگر ساختن قبلى آينده است در زمان حال برگسن [ 3 ] مخصوصا باحتياجات فنى و صنعتى بشر اهميت داده و آنها را موجد مبادى عقلى مىداند و مىگويد فكر منطقى و معقول زاده صنعت است گروهى ديگر از حكماء حصول معلومات اوليه و مبادى عقليه را ناشى از هيئت اجتماعيه پنداشته يا لااقل تاثير عوامل اجتماعى را در اين مورد در درجه اول قرار مىدهند تحقيقات اين دانشمندان در اخلاق و احوال و معتقدات اقوام
هامش
[ 1 ] Brunschvicg
[ 2 ] Identite
[ 3 ] Bergson