كه از آن بنفس ناميه در نباتات و نفس حيوانيه در حيوانات تعبير مىشود علت اين تغييرات و تجهيزات مىدانند و بعضى مستقيما اين تغييرات را مستند به علل ما وراء الطبيعه اى مىدانند قدر مسلم اينست كه علم تا كنون نتوانسته است علت واقعى اين تغييرات را نشان بدهد و آنچه گفته شده است از قبيل نظريه هاى فلسفى است كه با استدلالات فلسفى بايد صحت و سقم آنها را سنجيد ما در اينجا نمىتوانيم از مطلب خودمان خارج شده وارد اين مطلب بشويم ناچار بجاى ديگر موكول مىكنيم آنچه مربوط بمطلب فعلى ما است همين قدر است كه چنين اصلى بنام اصل انطباق با محيط كه ما براى آنكه معناى عامترى را شامل شود آن را اصل انطباق با احتياجات مىخوانيم بر وجود موجود زنده حكمفرما است و اين انطباق گاهى پنهان از شعور و گاهى آشكار واقع مىشود و اين اصل هم بر شئون جسمانى و هم بر شئون نفسانى حاكم است يعنى از جهازات مختلف بدنى گرفته تا احساسات قلبى و ملكات اخلاقى و عواطف و تمايلات درونى همه محكوم اين اصل هستند اينجا است كه با يك مطلب فوق العاده مهم و قابل توجه و بى سابقه كه بيش از هر چيز با منطق و فلسفه سر و كار دارد مواجه مىشويم و آن عبارت است از رابطه عقل و ادراكات عقلانى با اصل انطباق با محيط يعنى آيا همانطورى كه ساير شئون جسمانى بلكه نفسانى موجود زنده همواره طبق اصل انطباق با احتياجات متناسب است با محيط و احتياجات حياتى و با تغيير آن محيط و آن احتياجات تغيير مىكند عقل و ادراكات عقلانى و مخصوصا اصول و مبادى عقلانى كه بنام بديهيات اوليه خوانده مىشوند و در مقاله 5 اثبات شد كه آن اصول از لحاظ منطقى مقياسهاى اصلى فكر بشرند و پايه هاى افكار فلسفى و علمى رياضى و طبيعى روى آن اصول گذاشته شده است تابع اصل كلى انطباق با محيط است و هر محيطى عقل خاص و اصول عقلانى مخصوصى را ايجاب مىكند و همان عامل يا عواملى كه در ساير قسمتهاى ساختمان وجودى موجود زنده تجهيزاتى متناسب با احتياجات بوجود مىآورد و با تغيير احتياجات آن تجهيزات را تغيير مىدهد اعمال عقلانى را نيز تحت كنترل خود دارد يا نه و بعبارت ديگر در حال حاضر يك سلسله اصول و مبادى عقلانى در دست ما هست و ما روى آن اصول و مبادى فلسفه و منطق و علوم رياضى و طبيعى خود را بنا كردهايم آيا اين اصول تابع اصل انطباق با محيط است و ذهن در تحت تاثير عامل يا عوامل تطبيق دهنده اين اصول را وضع و فرض كرده و با تغيير اوضاع محيط طبيعى يا اجتماعى و تغيير احتياجات اين اصول جاى خود را باصول موضوعه ديگرى خواهد داد يا نه و اگر چنين است ما چه اطمينانى
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 142
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٤٢