علم و ادراك
سخنى كه در اين مقاله خواهيم راند مربوط به علم ادراك بوده و به منظور كنجكاوى از هويت و سنخ واقعيت وى مىباشد ( 1 ) و همانا گفتگو در عقايد سفسطه و ايده آليسم ( مقاله 2 ) بود كه طرح
شرح
( 1 ) در اين مقاله اين مطلب بثبوت مىرسد كه روح و خواص روحى مجرد از ماده هستند و عقيده ماديين دائر بر اينكه روح و ادراكات روحى از خواص معينه ماده است با توجه به دلائلى كه اظهار مىدارند ابطال مىشود .
لازم است يادآورى شود كه علم و ادراك كه در اين مقاله ماهيت و نحوه واقعيت وى مورد بحث قرار گرفته است كه آيا از سنخ ماده است يا مجرد از ماده اعم است از ادراك حسى و خيالى و عقلى و براى آنكه خواننده محترم بهتر مقصود اين مقاله را دريابد فرق اين سه را بيان مىكنيم .
قدما و همچنين متاخرين براى ادراكات انسان از خارج سه مرتبه قائل شدهاند مرتبه حس مرتبه خيال و مرتبه تعقل .
مرتبه حس عبارت است از آن صورى از اشياء كه در حال مواجهه و مقابله و ارتباط مستقيم ذهن با خارج با به كار افتادن يكى از حواس پنجگانه يا بيشتر در ذهن منعكس مىشود مثلا وقتى كه انسان چشمها را باز نموده و منظره اى را كه در برابرش موجود است تماشا مىكند تصويرى از آن منظره در ذهنش پيدا مىشود و آن تصوير همان حالت خاصى است كه انسان حضورا و وجدانا در خود مشاهده مىكند و آن را ديدن مىناميم يا آنكه در حالى كه كسى صحبت مىكند و صداى وى بگوشش مىرسد حالت ديگرى را در خود مشاهده مىنمايد كه آن را شنيدن مىناميم و . . . .
مرتبه خيال ادراك حسى پس از آنكه از بين رفت اثرى از خود در ذهن باقى مىگذارد و يا به تعبير قدما پس از پيدايش صورت حسى در حاسه صورت ديگرى در قوه ديگرى كه آن را خيال يا حافظه مىناميم پيدا