شده و گر نه قهرا يك علم ثابت غير متغير را مستلزم خواهد بود زيرا در اين صورت همين قضيه فكر ثابت نداريم با تغير و تبدل خود جاى خود را بيك قضيه ثابت و غير متغير بايد بدهد .
شرح
يعنى اينكه تاريخچه گذشته و وضع حاضر آن را در تحت تاثير اجزاء مجاور همزمان بدست آوريم و چون هر شىء با ساير اشياء روابط بى نهايت زياد دارد پس شناختن حقيقى يا حقيقت تدريجا مراحلى طى مىكند و با كشف روابط بيشترى كاملتر مىشود و هر يك از اين مراحل نسبت به مرحله قبل از خودش حقيقت و نسبت به مرحله بعد از خودش خطا است پس حقيقت به معناى كثير المطابقه و خطا به معناى كثير المغايره خواهد بود پس حقيقت يعنى شناختن حقيقى اشياء متحول و متكامل است .
پاسخ طريقه شناختن حقيقى بعد از اين در مقاله پنجم با توجه به گفته هاى ماديين بيان خواهد شد در اينجا مربوط بمطلب خودمان همين قدر مىگوييم بفرض اينكه طريقه شناختن حقيقى تعيين روابط هر شىء با ساير اشياء باشد و بفرض اينكه روابط هر شىء با ساير اشياء بى نهايت باشد مدعاى ماترياليسم ديالكتيك بدست نمىآيد زيرا مدعاى ماترياليسم ديالكتيك چنان كه كرارا گفته شده اينست كه حقيقت همواره غير مشخص و داراى تغيير تكاملى است و حال آنكه بيان فوق اينطور نتيجه مىدهد كه شناختن حقيقتى عبارت است از مجموع كشف روابط بى نهايت شىء با ساير اشياء و البته هر يك از كشف رابطه ها خود يك حقيقتى است كه عارض ذهن ما شده و كشف رابطه ديگر خود يك حقيقت ديگرى است نه اينكه همان كشف رابطه اولى تغيير و تكامل پيدا كرده است و بعبارت روشنتر شناختن يعنى اطلاع بر حالات يك شىء و البته ممكنست اطلاع شخص راجع بيك چيز ابتداء محدود باشد بعد اطلاعات ديگرى اضافه شود و معلومات شخص راجع به آن شىء توسعه پيدا كند ما سابقا روشن كرديم كه توسعه تدريجى معلومات ربطى به تغيير و تكامل حقيقت ندارد .
راه چهارم يك مطالعه اجمالى در تاريخ علوم روشن مىكند كه علوم در حال تحول و تكامل مىباشند هيچيك از رشته هاى علوم و فلسفه بيك حال باقى نمانده بتدريج كاملتر شدهاند ما ميدانيم قوانين علمى كه امروز بشر آنها را در علوم برسميت مىشناسد با قوانين علمى هزار سال قبل فرق دارد منطقى كه امروز به كار مىبرد غير از منطق هزار سال پيش است فلسفه امروز