كه خالد جانشين او مىباشد مردم هم اطاعت كردند . خطبه هم نمود و آن روز دوشنبه ماه محرم سنه چهارده بود سعد در خطبه خود مردم را بجهاد تحريض و تشجيع نمود و وعده خداوند را در فتح و پيروزى و تسخير بلاد ذكر و سوابق مسلمين را در جنگ با ايرانيان و ظفر مكرر ايشان را يادآورى كرد ، البته هر اميرى بايد چنين بگويد و چنين هم بكند . امر داد كه فرمان خالد را به كار ببرند . سعد جمعى از خردمندان و دليران را براى تبليغ و نطق و بيان و تشجيع و تحريض مسلمين برگزيد و آنها را ميان سپاهيان فرستاد كه مردم را تهييج و تشويق كنند . نام بعضى از آنها برده شده : مغيره حذيفه ، عاصم ، طلحة ، قيس ، اسدى ، غالب و عمرو بن معديكرب در مقدمهء آنان بودند همچنين جمعى از شعرا ، كه شماخ ، حطيئه ، اوسى بن مغراء و عبدة بن الطبيب و جماعتى ديگر بودند همه را دستور داد كه با سخن و خود نمائى مردم را بجنگ و پايدارى و دليرى تحريض كنند .
صف مشركين تا كنار رود عتيق كشيده شده و صف مسلمين تا ديوار قديس و خندق رسيده بود . مسلمين و مشركين هر دو صف متحارب ميان خندق و نهر عتيق قرار گرفته بودند . پارسيان سى هزار مرد زنجير بسته داشتند كه مسلسل خوانده مىشدند ( صف بصف مردان با زنجير بسته مىشدند كه يك قلعه متحرك ايجاد مىكردند و اين نظام روميان بود كه ايرانيان تقليد كرده بودند كه شرح آن گذشت بعضى تصور كردهاند كه براى منع فرار بزنجير بسته مىشوند ولى چنين نبود ) .
سعد دستور داد كه سورهء جهاد كه سوره انفال باشد براى لشكريان خوانده شود چون آن سوره خوانده شد سپاهيان ديده و دل را بدان بستند و خضوع و خشوع نمودند و با خواندن آن آرام گرفتند . چون قراء از خواندن آن فراغت يافتند سعد دستور داد كه سپاهيان در جاى خود پايدار بمانند تا نماز ظهر خوانده شود . چون نماز پايان يابد من ( سعد ) تكبير خواهم كرد شما نيز همه تكبير كنيد و آماده شويد . براى دومين بار
الكامل في التاريخ ( تاريخ كامل ) ( فارسي ) — صفحة 248
مساهمون: ابن الأثير
ص٢٤٨