گفت و اعتراف كرد كه هر دو از نقل خرافات و اوهام و حتى روايت اشعار مجهول منزه نبودند و شايد علت اين غفلت ، جمود مردم آن عصر بوده است و اغلب بلكه تمام مورخين عالم اسلام يا ملل و دول مختلفهء عالم در ازمنهء قديم ، مجرد از خرافات و اوهام نبودند . از هردوت گرفته تا قرون اخير . . . تناقض اخبار و روايات هم ناشى از جهل عموم و كم بودن نويسنده و مورخ بوده و اغلب روايات از دهان به گوش مىرسيده ، و معلوم است كه تصرف و كم و كاست تا چه اندازه بوده كه غير قابل احتراز از اشتباه و خطا مىباشد . و عقل سليم مىتواند درين قبيل اخبار و روايات داورى كند . بدين سبب ما به ترجمهء عين تاريخ اقدام مىكنيم كه به وجدان و فهم خوانندگان واگذار مىشود . ولى هر روايتى سند مىخواهد و سند امروزى ما « كامل » ابن الاثير است كه بزرگترين تاريخ جامع عالم اسلام و ايران است . و ايرانيان براى اطلاع بر تاريخ خود بعد از اسلام به اين كتاب نيازمند هستند . و مجلدات ديگر ، ازين حيث بيشتر مورد علاقه و اهتمام و توجه كامل خوانندگان مىباشد . »
بنابر اين به اعتقاد آن مرحوم تاريخ ايران بعد از اسلام ، بيشتر مورد علاقهء ايرانيان است تا تاريخ ايران قبل از اسلام . ولى اين را هم عقيدهء شخصى او بايد شمرد نه عقيدهء عموم .
بنده تصادفا پس از مدتى ، روزى كه گذارم به دانشگاه تهران افتاده بود با يكى از استادان روبرو شدم . و چون صحبت اين تاريخ پيش آمد ، از ايشان شنيدم كه شادروان عباس خليلى مجلد اول تاريخ « كامل » را از آن رو ترجمه نكرده كه به او گفتهاند قبلا اين كار به خامهء تواناى آقاى دكتر باستانى پاريزى انجام گرفته است .
اما بعد معلوم شد كه آقاى دكتر باستانى پاريزى ، تنها آن
الكامل في التاريخ ( تاريخ كامل ) ( فارسي ) — صفحة 8
مساهمون: ابن الأثير
ص٨