أوصاف الأشراف — صفحة 71

طالب كمال كامل مطلق را . و باشد كه سبب محبّت مركب باشد از اين اسباب تركيب مذكور ثنائى ( 1 ) يا ثلاثى . و محبت مبنى بر معرفت نيز باشد ، چنان كه عارف را با آنكه لذت و منفعت و خير همه از كامل مطلق به او مىرسد ، پس او را محبّت كامل مطلق حاصل آيد به مبالغتتر از ديگر محبّتها ، و معنى « الَّذين آمنوا اشدّ حبّا للَّه » 2 : 165 ( 2 ) اينجا روشن گردد . و اهل ذوق گفته‌اند كه رجا و خشيت و شوق و انس و انبساط و توكَّل و رضا و تسليم جمله از لوازم محبّت باشد ، چه محبّت با تصوّر رحمت محبوب اقتضاى رجا كند ، و با تصوّر هيبت اقتضاى خشيت ، و با عدم وصول اقتضاى شوق ، و به استقرار وصول اقتضاى انس ، و به افراط انس اقتضاى انبساط ، و با ثقت به عنايت اقتضاى توكل ، و با استحسان هر اثر كه از محبوب صادر شود اقتضاى رضا ، و با تصوّر قصور و عجز خود و كمال او و احاطت قدرت او اقتضاى تسليم . و بالجمله محبّت حقيقى حدّى با تسليم دارد آنگاه كه حاكم مطلق محبوب را داند و محكوم مطلق خود را ، و عشق حقيقى حدّى با فنا دارد كه همه معشوق را بيند و هيچ خود را نبيند ، و كلّ ما سوى اللَّه به نزديك اهل اين مرتبه حجاب باشد ، پس غايت سير به آن برسد كه از همه اعراض نمايند و توجه به او كنند : « و إليه يرجع الأمر كلَّه » 11 : 123 . ( 3 )