« بسم اللَّه الرحمن الرحيم ، اما بعد در قرآن مجادله و گفتگو بدون آگاهى نكنيد ، چرا كه من از جدم رسول اللَّه شنيدم مىفرمود : هر كس بدون علم سخن بگويد بايد در محلى از آتش كه براى او تعيين شده جاى گيرد ، خداوند خودش « صمد » را تفسير فرموده است : « * ( لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَه كُفُواً أَحَدٌ ) * » : نه زاد ، و نه زاده شد و احدى مانند او نيست ، . . . آرى خداوند « صمد » كسى است كه از چيزى به وجود نيامده ، و در چيزى وجود ندارد ، و بر چيزى قرار نگرفته ، آفريننده اشياء و خالق آنها است ، همه چيز را به قدرتش به وجود آورده ، آنچه را براى فنا آفريده به اراده اش از هم متلاشى مىشود ، و آنچه را براى بقاء خلق كرده به علمش باقى مىماند ، اين است خداوند صمد . . . » ( 1 ) .
و بالآخره در حديث ديگرى مىخوانيم كه « محمد بن حنفيه » از « امير مؤمنان » على ع در باره « صمد » سؤال كرد حضرت ع فرمود :
تاويل صمد آن است كه او نه اسم است و نه جسم ، نه مانند و نه شبيه دارد ، و نه صورت و نه تمثال نه حد و حدود ، نه محل و نه مكان ، نه « كيف » و نه « اين » نه اينجا و نه آنجا ، نه پر است و نه خالى ، نه ايستاده است و نه نشسته ، نه سكون دارد و نه حركت ، نه ظلمانى است نه نورانى ، نه روحانى است و نه نفسانى ، و در عين حال هيچ محلى از او خالى نيست ، و هيچ مكانى گنجايش او را ندارد ، نه رنگ دارد و نه بر قلب انسانى خطور كرده ، و نه بو براى او موجود است ، همه اينها از ذات پاكش منتفى است » ( 2 ) .
اين حديث به خوبى نشان مىدهد كه « صمد » مفهوم بسيار جامع و وسيعى دارد كه هر گونه صفات مخلوقات را از ساحت مقدسش نفى مىكند ، چرا كه
هامش
( 1 ) « مجمع البيان » جلد 10 صفحه 565 .
( 2 ) « بحار الانوار » جلد 3 صفحه 230 حديث 21 .