واجب بودن و مانند اينها ، ولى همه آنها به ريشه اى كه در بالا گفتيم باز مىگردد .
به هر حال جمله « * ( تَواصَوْا بِالْحَقِّ ) * » معنى بسيار وسيعى دارد كه هم « امر به معروف و نهى از منكر » را شامل مىشود ، و هم « تعليم و ارشاد جاهل » و « تنبيه غافل » و « تشويق » و « تبليغ » ايمان و عمل صالح را .
بديهى است كسانى كه يكديگر را به حق سفارش مىكنند ، خود بايد طرفدار حق و عامل به آن باشند .
در اصل چهارم مساله شكيبايى و « صبر » و استقامت و سفارش كردن يكديگر به آن مطرح است ، چرا كه بعد از مساله شناخت و آگاهى ، هر كس در مسير عمل در هر گام با موانعى روبرو است اگر استقامت و صبر نداشته باشد هرگز نمىتواند احقاق حق كند ، و عمل صالحى انجام دهد و يا ايمان خود را حفظ كند .
آرى احقاق حق ، و اجراى حق ، و اداى حق در جامعه جز با يك حركت و تصميمگيرى عمومى و استقامت و ايستادگى در برابر موانع ممكن نيست .
« صبر » در اينجا نيز معنى وسيع و گسترده اى دارد كه هم صبر بر اطاعت را شامل مىشود ، و هم صبر در برابر انگيزههاى معصيت ، و هم صبر در برابر مصائب و حوادث ناگوار ، و از دست دادن نيروها و سرمايهها و ثمرات ( 1 ) .
با توجه به آنچه در بالا در مورد اين اصول چهارگانه كه به حق جامعترين برنامه حيات و سعادت انسانها است گفته شد روشن مىشود كه چرا در روايات آمده است كه « وقتى اصحاب و ياران پيغمبر اكرم ص به يكديگر مىرسيدند پيش از آنكه از هم جدا شوند سوره » و العصر « را مىخواندند ، و محتواى بزرگ
هامش
( 1 ) در باره حقيقت « صبر » و مراحل و شعب آن بحث مشروحى در جلد اول ذيل آيه 153 سوره بقره داشتهايم .