با چهرههاى عبوس و تيره و تاريك در محشر گام مىنهند .
يا هر امتى همراه امام و رهبر و پيشوايشان هستند ، همانگونه كه در آيه 71 سوره اسراء آمده : يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ : « روزى كه هر گروهى را با پيشوايشان فرا مىخوانيم » .
و يا اينكه مؤمنان با مؤمنان و كافران با كافران محشور مىشوند .
جمع ميان اين تفسيرها كاملا ممكن است زيرا مفهوم آيه گسترده است .
« يصدر » از ماده « صدر » ( بر وزن صبر ) به معنى خارج شدن شتران از آبگاه است كه به صورت انبوه و هيجان زده بيرون مىآيند به عكس « ورود » كه به معنى داخل شدن آنها در آبگاه است و در اينجا كنايه از خروج اقوام مختلف از قبرها و آمدنشان در محشر براى حسابرسى است .
اين احتمال نيز داده شده كه منظور خروجشان از محشر ، و حركت به سوى جايگاهشان در بهشت و دوزخ است .
معنى اول با آيات گذشته تناسب بيشترى دارد .
منظور از جمله ليروا اعمالهم : « تا اعمالشان را به آنها نشان دهند » مشاهده جزاى اعمال است .
يا مشاهده نامه اعمال كه هر نيك و بدى در آن ثبت است .
يا مشاهده باطنى به معنى معرفت و شناخت چگونگى اعمالشان است .
و يا به معنى « تجسم اعمال » و مشاهده خود اعمال است .
تفسير اخير با ظاهر آيه از همه موافقتر است ، و اين آيه يكى از روشنترين آيات بر مساله تجسم اعمال محسوب مىشود كه در آن روز اعمال آدمى به صورتهاى مناسبى تجسم مىيابد و در برابر او حضور پيدا مىكند ، و همنشينى با آن مايه نشاط يا رنج و بلا است .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 227
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٢٧