- نخست دست آنها را گرفته و به اعماق وجودشان برد ، تا آيات انفسى را مشاهده كنند ، ( چنان كه در آيات قبل گذشت ) سپس همان گونه كه آيات مورد بحث مىگويد آنها را به مطالعه نشانههاى خدا در عالم بزرگ آفرينش دعوت كرده و آنان را به سير آفاقى مىبرد ( 1 ) .
نخست از آسمان شروع كرده ، مىگويد : « آيا نمىدانيد چگونه خداوند هفت آسمان را يكى بالاى ديگرى آفريده است » ؟ ! ( * ( أَ لَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّه سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ) * ) ( 2 ) .
« طباق » مصدر باب « مفاعله » به معنى « مطابقه » است ، گاه به معنى قرار گرفتن چيزى بالاى چيزى مىآيد ، و گاه به معنى هماهنگى و مطابقت دو چيز با يكديگر است ، و در اينجا هر دو معنى صدق مىكند .
مطابق معنى اول آسمانهاى هفتگانه يكى بالاى ديگرى قرار دارد ، و به طورى كه در تفسير آسمانهاى هفتگانه در گذشته گفتهايم يك تفسير قابل توجه اين است كه تمام آنچه را ما با چشم مسلح و غير مسلح از ستارگان ثوابت و سيار مىبينيم همه جزء آسمان اول است ، و شش عالم ديگر يكى ما فوق ديگرى بعد از آن قرار دارد كه از دسترس علم و دانش انسان امروز بيرون است ، و ممكن است در آينده اين شايستگى را پيدا كند كه آن عوالم عجيب و گسترده را يكى
هامش
( 1 ) در اينكه اين سخنان دنباله كلام نوح است يا جملههاى مستقلى كه به طور معترضه از سوى خداوند خطاب به مسلمانان صادر شده ، در ميان مفسران گفتگو است ، ولى بسيارى از آنها ترجيح دادهاند كه دنباله كلام نوح باشد ، و ظاهر آيات نيز همين اقتضا مىكند ، و اگر بعد از اين آيات جمله « و قال نوح » آمده ، به خاطر آن است كه نوح سخنانش را با مردم تمام كرده و رو به درگاه خدا آورده و از آنها شكايت مىكند .
( 2 ) « طباقا » ممكن است « مفعول مطلق » باشد يا « حال » .