كه منظور همان طرف آخر روز است .
به هر حال اين دو آيه در حقيقت بيانگر لزوم توجه شبانه روزى و مستمر به ذات مقدس پروردگار است .
بعضى آن را به خصوص نمازهاى پنجگانه ، يا به اضافه نماز شب ، يا خصوص نماز صبح و عصر و مغرب و عشا تفسير كردهاند ، ولى ظاهر اين است كه اين نمازها مصداقهايى از اين ذكر مستمر الهى ، و تسبيح و سجده در پيشگاه مقدس اوست .
تعبير به « * ( لَيْلًا طَوِيلًا ) * » اشاره به اين است كه مقدار زيادى از شب را تسبيح خدا كن ، در حديثى از امام على بن موسى الرضا ع در تفسير آن آمده كه در پاسخ اين سؤال كه منظور از اين تسبيح چيست ؟ فرمود : منظور نماز شب است ( 1 ) ! .
ولى بعيد نيست كه اين تفسير نيز از قبيل بيان مصداق روشن باشد ، چرا كه نماز شب در تقويت روح ايمان ، و تهذيب نفوس ، و زنده نگهداشتن اراده انسان در طريق اطاعت خدا ، تاثير فوق العاده اى دارد .
در اينجا بايد به اين نكته توجه داشت كه دستورهاى پنجگانه آيات فوق گرچه به صورت برنامه اى براى پيامبر اسلام ص ذكر شده ، ولى در حقيقت سرمشقى است براى همه كسانى كه در مسير رهبرى معنوى و انسانى جامعه بشرى گام بر مىدارند .
آنها بايد بدانند بعد از اطمينان و ايمان كامل به هدف و رسالتى كه دارند لازم است صبر و استقامت پيشه كنند ، و از انبوه مشكلات راه ، وحشت نداشته باشند ، چرا كه هدايت يك جمعيت به خصوص زمانى كه در مقابل انسان افراد ناآگاه و دشمنان لجوج وجود داشته باشند ، هميشه توام با مشكلات عظيم بوده و هست ،
هامش
( 1 ) « مجمع البيان » جلد 10 صفحه 413 .