نخست اينكه منظور اعمالى است كه در حيات خود از پيش فرستاده ، يا آثارى كه بعد از مرگ از او باقيمانده ، اعم از سنت نيك و بد كه در ميان مردم گذاشته و به آن عمل مىكنند و حسنات و سيئاتش به او مىرسد ، و يا كتاب و نوشتهها ، و بناهاى خير و شر ، و فرزندان صالح و ناصالح ، كه آثارش به او مىرسد .
ديگر اينكه منظور اولين اعمالى است كه بجا آورده ، و آخرين اعمالى كه در عمرش انجام داده است ، و به تعبير ديگر از تمام اعمالش با خبر مىشود .
ديگر اينكه اموالى را كه پيش از خود فرستاده ، و اموالى را كه براى وارثان گذاشته است .
بعضى نيز گفتهاند منظور گناهانى است كه مقدم داشته ، و اطاعاتى است كه مؤخر داشته است ، يا بالعكس .
ولى از همه مناسبتر تفسير اول است ، به خصوص اينكه در حديثى از امام باقر ع در تفسير اين آيه آمده است كه فرمود :
( ينبؤ ) بما قدم من خير و شر ، و ما اخر من سنة ليس بها من بعده ، فان كان شرا كان عليه مثل وزرهم ، و لا ينقص من وزرهم شيئا ، و ان كان خيرا كان له مثل اجورهم ، و لا ينقص من اجورهم شيئا
: « در آن روز به انسان خبر مىدهند آنچه از خير و شر را مقدم داشته ، و آنچه مؤخر نموده است ، از سنتهايى كه از خود به يادگار گذارده ، تا كسانى كه بعد از او مىآيند به آن عمل كنند ، اگر سنت بدى بوده به اندازه گناه عمل كنندگان بر او خواهد بود ، بىآنكه چيزى از گناه آنان بكاهد ، و اگر سنت خيرى بوده همانند پاداشهاى آنها براى او خواهد بود بىآنكه چيزى از اجر آنها كاسته شود » ( 1 ) .
هامش
( 1 ) « تفسير برهان » جلد 4 صفحه 406 نظير همين حديث در « تفسير قرطبى » جلد 10 صفحه 6891 نيز آمده است .