« و زمانى كه خورشيد و ماه در يك جا جمع شوند » ( * ( وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ) * ) .
در اينكه منظور از « جمع ماه و خورشيد » چيست ؟ مفسران تفسيرهاى گوناگونى ذكر كردهاند .
گاه گفتهاند : هر دو در كنار هم قرار مىگيرند ، و يا هر دو با هم از مشرق طلوع كرده در مغرب غروب مىكنند .
و گاه گفتهاند هر دو در اين صفت كه نور خود را از دست مىدهند جمع خواهند بود ( 1 ) .
اين احتمال نيز وجود دارد كه ماه تدريجا تحت تاثير جاذبه خورشيد به آن نزديك و سرانجام به سوى آن جذب و جمع مىشود ، و هر دو بىفروغ مىگردند .
به هر حال در اينجا به دو قسمت از مهمترين پديدههاى انقلابى آخر جهان ، يعنى بىنور شدن ماه ، و جمع شدن خورشيد و ماه با يكديگر است اشاره شده ، كه در آيات ديگر قرآن نيز كم و بيش اشاراتى به آن ديده مىشود ، مثلا در آيه 1 سوره تكوير مىفرمايد : إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ : « هنگامى كه خورشيد تاريك گردد » و مىدانيم نور ماه از خورشيد است ، هنگامى كه خورشيد تاريك شود ماه نيز تاريك مىگردد ، در نتيجه كره زمين در ظلمت و تاريكى وحشتناكى فرو مىرود .
هامش
( 1 ) مرحوم « طبرسى » در « مجمع البيان » مىگويد جمع سه گونه است : جمع در مكان ، جمع در زمان ، و جمع اوصاف در شىء واحد ( مانند جمع علم و عدالت در يك انسان ) ولى جمع به معنى « اشتراك دو چيز در صفت » مثل بىنور شدن ماه و خورشيد با هم يك نوع تعبير مجازى است ( كه بايد از قرينه استفاده شود ) ( مجمع البيان جلد 10 صفحه 395 ) .