مرحله است :
1 - « نفس اماره » يعنى روح سركش كه پيوسته انسان را به زشتيها و بديها دعوت مىكند ، و شهوات و فجور را در برابر او زينت مىبخشد ، اين همان چيزى است كه همسر عزيز مصر ، آن زن هوسباز هنگامى كه پايان شوم كار خود را مشاهده كرد به آن اشاره نمود و گفت : و ما أبرئ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ : « من هرگز نفس خود را تبرئه نمىكنم ، چرا كه نفس سركش همواره به بديها فرمان مىدهد » ( سوره يوسف آيه 53 ) .
2 - « نفس لوامه » كه در آيات مورد بحث به آن اشاره شده ، روحى است بيدار و نسبتا آگاه ، هر چند هنوز در برابر گناه مصونيت نيافته گاه لغزش پيدا مىكند .
و در دامان گناه مىافتد اما كمى بعد بيدار مىشود توبه مىكند و به مسير سعادت باز مىگردد ، انحراف در باره او كاملا ممكن است ، ولى موقتى است نه دائم ، گناه از او سر مىزند ، اما چيزى نمىگذرد كه جاى خود را به ملامت و سرزنش و توبه مىدهد .
اين همان چيزى است كه از آن به عنوان « و جدان اخلاقى » ياد مىكنند ، در بعضى از انسانها بسيار قوى و نيرومند است و بعضى بسيار ضعيف و ناتوان ولى به هر حال در هر انسانى وجود دارد ديگر اينكه با كثرت گناه آن را به كلى از كار بيندازد .
3 - « نفس مطمئنه » يعنى روح تكامل يافته اى كه به مرحله اطمينان رسيده ، نفس سركش را رام كرده ، و به مقام تقواى كامل و احساس مسئوليت رسيده كه ديگر به آسانى لغزش براى او امكان پذير نيست .
اين همان است كه در سوره و الفجر آيه 27 و 28 مىفرمايد : يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً : « اى نفس مطمئنه ! به
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 281
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٨١