است كه غير از خدا كسى نمىداند ، و غير از آن علومى است كه خدا به پيامبرانش تعليم كرده و او به من آموخته است » ( 1 ) .
ممكن است بعضى از انسانها علم اجمالى به وضع جنين يا نزول باران و مانند آن پيدا كنند ، اما علم تفصيلى و آگاهى بر جزئيات اين امور مخصوص ذات پاك خدا است ، همانگونه كه در مورد قيامت ما نيز علم اجمالى داريم ، اما از جزئيات و خصوصيات قيامت بىخبريم ، و اگر در رواياتى آمده است كه پيامبر يا امامان از بعضى از نوزادان ، يا از پايان عمر بعضى از افراد خبر دادند ، مربوط به همان علم اجمالى است .
3 - راه ديگر براى جمع ميان اين دو گروه از آيات و روايات اينكه اسرار غيب در دو جا ثبت است : در « لوح محفوظ » ( خزانه مخصوص علم خداوند ) كه هيچگونه دگرگونى در آن رخ نمىدهد و هيچكس از آن آگاه نيست و « لوح محو و اثبات » كه علم به مقتضيات است نه علت تامه ، و به همين دليل قابل دگرگونى است و آنچه ديگران نمىدانند مربوط به همين قسمت است .
لذا در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم :
ان للَّه علما لم يعلمه الا هو ، و علما اعلمه ملائكته و رسله ، فما اعلمه ملائكته و انبياءه و رسله فنحن نعلمه
« خداوند علمى دارد كه جز خودش نمىداند و علمى دارد كه فرشتگان و پيامبران را از آن آگاه ساخته ، آنچه را به فرشتگان و پيامبران و رسولانش داده ما مىدانيم » ( 2 ) از امام على بن الحسين ع نيز نقل شده است كه فرمود :
لو لا آية فى كتاب اللَّه لحدثتكم بما كان و ما يكون الى يوم القيامة ! فقلت له اية آية ؟
هامش
( 1 ) « نهج البلاغه » همان خطبه .
( 2 ) « بحار الانوار » جلد 26 صفحه 160 ( حديث 5 ) در اين زمينه روايات متعدد ديگرى در همين منبع نقل شده است .