« و تو چه مىدانى كه آن روز تحقق يابنده چيست » ؟ ( * ( وَما أَدْراكَ مَا الْحَاقَّةُ ) * ) .
تقريبا عموم مفسران « حاقة » به معنى روز قيامت تفسير كردهاند ، به خاطر اينكه روزى است كه قطعا واقع مىشود ، همانند تعبير به « الواقعة » در سوره « واقعة » ، و همين تعبير در آيه 16 همين سوره نيز آمده است ، و اينها همه حاكى از يقينى بودن آن روز بزرگ است .
تعبير به « * ( مَا الْحَاقَّةُ ) * » براى بيان عظمت آن روز است ، درست مثل اينكه در تعبيرات روزمره مىگوئيم : فلان كس انسان است ، چه انسانى ؟ يعنى حد و مرزى براى توصيف انسانيت او نيست .
تعبير به « * ( ما أَدْراكَ مَا الْحَاقَّةُ ) * » باز هم براى تاكيد بيشتر روى عظمت حوادث آن روز عظيم است ، تا آنجا كه حتى به پيامبر اسلام ص خطاب مىشود كه تو نمىدانى آن روز چگونه است ؟ و حقيقت همين است كه درك حوادث قيامت براى ما زندانيان زندان دنيا امكانپذير نيست ، همانگونه كه درك مسائل مربوط به دنيا براى جنينى كه در شكم مادر است با هيچ بيانى ميسر نمىباشد ( 1 ) .
احتمال ديگرى كه در تفسير اين آيات وجود دارد گرچه كمتر كسى از مفسران آن را پذيرفته است اينكه « * ( الْحَاقَّةُ ) * » اشاره به عذابهايى است كه در اين
هامش
( 1 ) بعضى از مفسران گفتهاند جمله « * ( ما أَدْراكَ ) * » در تمام قرآن در جايى گفته شده كه مطلب معلوم و مسلمى است اما « * ( وَما يُدْرِيكَ ) * » در مواردى آمده كه نامعلوم است ( مجمع البيان جلد 10 صفحه 343 ) بعضى ديگر از مفسران مانند قرطبى نيز اين معنى را نقل كردهاند .