« و به آنها مهلت مىدهم ، و در عذابشان عجله نخواهم كرد ، چرا كه نقشههاى من محكم و دقيق و عذاب من شديد است » ( * ( وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ ) * ) .
در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم : (
اذا احدث العبد ذنبا جدد له نعمة ، فيدع الاستغفار فهو الاستدراج
) : « گاه هنگامى كه بندگان سركش گناه مىكنند خداوند به آنها نعمتى مىدهد ، آنها از گناه خود غافل مىشوند ، و توبه را فراموش مىكنند ، اين همان استدراج و بلا و عذاب تدريجى است » ( 1 ) .
از اين حديث و احاديث ديگرى كه در اين زمينه وارد شده استفاده مىشود كه گاه خداوند براى مجازات بندگان معاند و لجوج ، در مقابل گناهانى كه انجام مىدهند نعمت مىبخشد ، آنها تصور مىكنند اين لطف الهى است كه به خاطر شايستگى ، شامل حالشان شده ! و لذا در غرور و غفلت فرو مىروند ، اما ناگهان خداوند آنها را مىگيرد و از ميان ناز و نعمت به كام عذاب و بلا فرو مىفرستد و اين دردناكترين شكل عذاب است .
البته اين در باره كسانى است كه طغيان و سركشى را به حد اعلى رسانده ولى افرادى كه هنوز تا اين حد پيش نرفتهاند خداوند در برابر گناهانشان آنها را گوشمالى مىدهد ، و همان سبب بيدارى و توبه آنها مىگردد ، و اين لطف خدا در حق آنها است .
به تعبير ديگر : هنگامى كه انسان گناه مىكند از سه حال بيرون نيست :
يا خودش متوجه مىشود و باز مىگردد ، و يا خداوند تازيانه « بلا » بر او مىنوازد تا بيدار شود ، و يا شايستگى هيچيك از اين دو را ندارد ، خدا به جاى بلا نعمت به او مىبخشد و اين همان « عذاب استدراج » است كه در آيات قرآن يا
هامش
( 1 ) « مجمع البيان » جلد 10 صفحه 340 .