كه خودش درس نخوانده بود ، و هرگز به مكتب نرفت و خط ننوشت ، و اين هم دليل بر آن است كه چيزى جز وحى آسمانى نيست .
بعضى از مفسران « قلم » را در اينجا به قلمى تفسير كردهاند كه فرشتگان بزرگ خدا وحى آسمانى را با آن مىنويسند ، و يا نامه اعمال آدميان را با آن رقم مىزنند ، ولى مسلما آيه مفهوم گسترده اى دارد كه اين تفسير بيان يكى از مصداقهاى آن است ، همانگونه كه « * ( ما يَسْطُرُونَ ) * » نيز مفهوم وسيعى دارد ، و تمام آنچه را در طريق هدايت و تكامل فكرى و اخلاقى و عملى بشر به رشته تحرير مىآورند شامل مىشود و منحصر به وحى آسمانى يا اعمال انسانها نيست ( 1 ) .
سپس به چيزى كه سوگند براى آن ياد شده پرداخته ، مىفرمايد :
« به بركت نعمت پروردگارت تو مجنون نيستى » ( * ( ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ ) * ) آنها كه اين نسبت ناروا را به تو مىزنند كوردلانى هستند كه اينهمه نعمت الهى را در باره تو نمىنگرند ، نعمت عقل و درايت سرشار ، نعمت امانت و صدق و راستى و نعمت علم و دانش آشكار ، و نبوت و مقام عصمت .
ديوانه آنها هستند كه مظهر عقل كل را متهم به جنون مىكنند ، و
هامش
( 1 ) « ما » در « * ( ما يَسْطُرُونَ ) * » را بعضى « ما مصدريه » دانستهاند و بعضى « ما موصوله » و معنى دوم مناسبتر است ، و در تقدير چنين مىباشد « و ما يسطرونه » بعضى نيز آن را به معنى « لوح » يا « كاغذى » دانستهاند كه روى آن كتابت مىشود ، و در تقدير « ما يسطرون فيه » است ، بعضى نيز « ما » را در اينجا اشاره به ذوى العقول و كسانى كه نويسندگان اين سطورند دانسته ، ولى همان معنى كه در متن ذكر كرديم از همه مناسبتر به نظر مىرسد .