در آيه بعد به اين معنى اشاره مىكند كه كافران در برابر قدرت خداوند هيچگونه يار و مددكارى ندارند ، مىفرمايد : آيا كسى كه لشكر شما است مىتواند شما را در برابر خداوند يارى دهد « ؟ ! ( * ( أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ ) * ) ( 1 ) .
نه تنها نمىتوانند شما را در گرفتاريها يارى دهند ، بلكه اگر بخواهد همانها را مامور عذاب و نابودى شما مىكند ، مگر آب و باد و خاك و آتش خدمتگزار و اركان حيات شما نيستند ؟ ولى خداوند همينها را مامور نابودى اقوام سركش ساخت ، و نيز تاريخ بسيار به خاطر دارد كه نزديكترين افراد به پادشاهان و فراعنه و گردنكشان عامل مرگ آنها شدند . و در تاريخ معاصر هم بسيار ديده شده كه وفادارترين نيروهاى دولتها بر ضد آنان قيام كرده ، و فرمان مرگشان را صادر كردند ! ولى كافران تنها گرفتار غرور و غفلتند « ( * ( إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ ) * ) پردههاى غرور و جهل بر عقلهاى آنها افتاده ، و به آنان اجازه نمىدهد اينهمه درس عبرت را بر صفحات تاريخ يا در گوشه و كنار زندگى خود ببينند .
« جند » در اصل به معنى زمين ناهموار و سفتى است كه سنگهاى فراوانى در آن جمع است ، و به همين مناسبت به انبوه لشكر نيز « جند » گفته شده .
بعضى از مفسران « جند » را در آيه مورد بحث اشاره به بتها مىدانند ، كه هرگز در قيامت قادر به يارى مشركان نيستند ، ولى ظاهر اين است كه آيه
هامش
( 1 ) « ام » در اين جمله حرف عطف و « من » مبتدا و « هذا » مبتداى دوم و « الذى » خبر آن و « * ( هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ ) * » صله آن ، و « ينصركم » وصف « جند » مىباشد ، و جمله خبر مبتداى اول است ( البيان فى غريب اعراب القرآن جلد 2 صفحه 459 ) ولى مناسب اين است كه « الذى » عطف بيان باشد و « ينصركم » خبر ، زيرا جمله بدون آن ناقص است ( دقت كنيد ) .