را در مسير خاصى پيش مىبرند ، خلاصه همه جا قانون است و حساب ، و همه جا نظم است و برنامه .
و در پايان آيه براى تاكيد بيشتر مىفرمايد : « بار ديگر نگاه كن و عالم را با دقت بنگر ، آيا هيچ شكاف و خلل و اختلافى در جهان مشاهده مىكنى » ؟ ! ( * ( فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ) * ) .
« فطور » از ماده « فطر » ( بر وزن سطر ) به معنى شكافتن از طول است ، و به معنى شكستن ( مانند افطار روزه ) و اختلال و فساد نيز مىآيد ، و در آيه مورد بحث به همين معنى است .
منظور اين است كه هر چه انسان در جهان آفرينش دقت كند كمترين خلل و ناموزونى در آن نمىبيند .
و لذا در آيه بعد براى تاكيد همين معنى مىافزايد : « بار ديگر ديده خود را باز كن ، و دو مرتبه به عالم هستى بنگر ، سرانجام چشمانت به سوى تو باز مىگردد در حالى كه خسته و ناتوان شده ، و در جستجوى خلل و نقصان در اين عالم بزرگ ناكام مانده است » ! ( * ( ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ ) * ) .
« كرتين » از ماده « كر » ( بر وزن شر ) به معنى توجه و بازگشت به چيزى است ، و « كرة » به معنى تكرار و « كرتين » تثنيه آن است ، ولى بعضى از مفسران گفتهاند كه منظور از « كرتين » در اينجا معنى تثنيه نيست ، بلكه منظور توجهاى مكرر و پى در پى و متعدد است .
بنا بر اين حد اقل قرآن در اين آيات دستور به مردم مىدهد كه سه بار در عالم هستى بنگرند ، و اسرار آفرينش را مطالعه كنند ، و به يك معنى بارها و
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 320
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٢٠