عنوان بهانه جويى گفتند و ما الرحمن « رحمن چيست » ( فرقان - 60 ) .
قرآن مىگويد خداوند رحمن كسى است كه قرآن را تعليم فرموده ، انسان را آفريده ، و تعليم بيان به او كرده است .
به هر حال نام « رحمن » بعد از نام « اللَّه » گسترده ترين مفهوم را در ميان نامهاى پروردگار دارد ، زيرا مىدانيم خداوند داراى دو رحمت است : « رحمت عام » و « رحمت خاص » نام « رحمن » اشاره به « رحمت عام » او است كه همگان را شامل مىشود ، و نام « رحيم » اشاره به « رحمت خاص » او است كه مخصوص اهل ايمان و طاعت است ، و شايد به همين دليل نام « رحمن » بر غير خدا هرگز اطلاق نمىشود ( مگر اينكه با كلمه « عبد » همراه باشد ) ولى وصف « رحيم » به ديگران نيز گفته مىشود ، چرا كه هيچكس داراى رحمت عام جز او نيست ، اما رحمت خاص هر چند به صورت ضعيف در ميان انسانها و موجودات ديگر نيز وجود دارد .
در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم :
الرحمن اسم خاص بصفة عامة و الرحيم اسم عام بصفة خاصة :
« رحمن اسم خاص است اما صفت عام دارد » ( يعنى نامى است مخصوص خدا كه رحمتش همگان را شامل مىشود ) ولى رحيم اسمى است عام به صفت خاص ( يعنى توصيفى است كه براى خدا و خلق هر دو به كار مىرود همانگونه كه قرآن مجيد پيغمبر اسلام را به عنوان رؤف رحيم معرفى كرده است . ( توبه - 128 ) اما مفهوم آن رحمت ويژه و معينى است .
در اينكه خداوند قرآن را به چه كسى تعليم كرده ؟ مفسران تفسيرهاى گوناگونى ذكر كردهاند : گاه گفتهاند به جبرئيل و فرشتگان ، و گاه به شخص پيامبر اسلام ص و گاه به همه انسانها و حتى جن .
و از آنجا كه اين سوره بيانگر رحمتهاى الهى به جن و انس است و لذا 31 بار بعد از ذكر بحثهايى از اين نعمتها از آنها سؤال مىكند « كداميك از نعمتهاى پروردگارتان را انكار مىكنيد » مناسب همان تفسير آخر است كه خدا اين
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 97
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٩٧