ولى تفسير اول با مفهوم آيه سازگارتر است و تفسير دوم و سوم مىتواند بيان مصداقى از آن مفهوم گسترده باشد ، و به هر حال عذابى را كه شيطان از آن اظهار وحشت مىكند ظاهرا عذاب دنيا است ، و بنا بر اين ترس او جدى است نه شوخى و استهزا ، و بسيارند كسانى كه از مجازاتهاى نزديك مىترسند ولى نسبت به مجازاتهاى دراز مدت بى اعتنا هستند .
آرى چنين است حال منافقان كه دوستان خود را با وعدههاى دروغين و نيرنگ به وسط معركه مىفرستند ، سپس آنها را تنها گذارده فرار مىكنند چرا كه در نفاق وفادارى نيست .
در آيه بعد سرانجام كار اين دو گروه : « شيطان و اتباعش » ، و « منافقان و دوستانشان از اهل كفر » را روشن ساخته ، مىافزايد : « سرانجام كار آنها اين شد كه هر دو در آتش دوزخند ، جاودانه در آن مىمانند ، و اين است كيفر ظالمان » ! ( * ( فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ ) * ) ( 1 ) .
اين يك اصل كلى است كه عاقبت همكارى كفر و نفاق ، و شيطان و يارانش ، شكست و ناكامى و عذاب دنيا و آخرت است ، در حالى كه همكارى مؤمنان و دوستانشان همكارى مستمر و جاودانى و سرانجامش پيروزى و برخوردارى از رحمت واسعه الهى در هر دو جهان است .
در آيه بعد روى سخن را به مؤمنان كرده ، به عنوان يك نتيجه گيرى از ماجراى شوم و دردناك « بنى نضير » و منافقان و شيطان ، مىفرمايد : « اى كسانى كه ايمان آوردهايد از مخالفت خدا بپرهيزيد ، و هر انسانى بايد بنگرد تا چه
هامش
( 1 ) « عاقبتهما » خبر « كان » و منصوب است و « انهما فى النار » بجاى اسم كان است و « خالدين » حال است براى ضمير « هما » .