به ذكرش هر چه خواهى در خروش است
دلى داند چنين معنى كه گوش است
نه بلبل بر گلش تسبيحخوان است
كه هر خارى به توحيدش زبان است !
شرح بيشتر پيرامون اين سخن ذيل آيه 44 سوره اسراء آمده است ( جلد 12 صفحه 133 - 140 ) .
بعد از بيان اين مقدمه به داستان رانده شدن يهود بنى نضير از مدينه پرداخته مىفرمايد : « خداوند كسى است كه كافران اهل كتاب را در اولين اجتماع و برخورد با مسلمانان از خانه هايشان بيرون كرد » ! ( * ( هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ دِيارِهِمْ لأَوَّلِ الْحَشْرِ ) * ) .
« حشر » در اصل به معنى حركت دادن جمعيت و خارج ساختن آنها از قرارگاهشان به سوى ميدان جنگ و مانند آن است ، و منظور از آن در اينجا اجتماع و حركت مسلمانان از مدينه به سوى قلعههاى يهود ، و يا اجتماع يهود براى مبارزه با مسلمين است ، و از آنجا كه اين نخستين اجتماع در نوع خود بود در قرآن به عنوان « لاول الحشر » ناميده شده ، و اين خود اشاره لطيفى است به برخوردهاى آينده با يهود « بنى نضير » و يهود « خيبر » و مانند آنها .
و عجب اينكه جمعى از مفسران احتمالاتى در آيه دادهاند كه هيچ تناسبى با محتواى آن ندارد ، از جمله اينكه : منظور حشر اول در مقابل حشر روز قيامت از قبرها به سوى محشر است ، و عجبتر اينكه بعضى اين آيه را دليل بر اين گرفتهاند كه حشر در قيامت در سرزمين شام واقع مىشود كه يهود از مدينه به سوى آن رانده شدند ! و گويا همه اين احتمالات ضعيف ناشى از كلمه « حشر »