به تعبير ديگر او احاطه علمى به همه چيز دارد در عين اينكه مكانى براى او متصور نيست بعلاوه فرشتگان او همه جا حاضرند و همه اعمال و اقوال را مىشنوند و ثبت مىكنند . و لذا در حديثى از امير مؤمنان على ع در تفسير اين آيه مىخوانيم :
انما اراد بذلك استيلاء امنائه بالقدرة التي ركبها فيهم على جميع خلقه و ان فعلهم فعله :
« منظور اين است كه امناء خداوند با قدرتى كه به آنها بخشيده بر تمام مخلوقاتش سلطه دارند و چون كار آنها كار او است اين حضور به وى نسبت داده شده است » ( 1 ) .
البته اين يك بعد قضيه است ، و اما در بعد ديگر حضور ذات خداوند مطرح است ، چنان كه در حديث ديگرى مىخوانيم كه يكى از بزرگان علماى مسيحيت از امير مؤمنان على ع پرسيد : خداوند كجا است ؟ فرمود :
هو هاهنا و هاهنا و فوق و تحت ، و محيط بنا و معنا ، و هو قوله : « * ( ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ ) * . . . » « او در اينجاست و در آنجا ، و در بالا و در پائين ، و محيط به ما است ، و همه جا با ما است ، و اين است كه خداوند مىگويد : سه نفر با هم نجوى نمىكنند مگر اينكه خداوند چهارمين آنها است . . . » ( 2 ) .
و در حديث معروف « اهليلجه » از امام صادق ع مىخوانيم : اينكه خداوند « سميع » ناميده شده به خاطر آن است كه سه نفر با هم نجوى نمىكنند مگر اينكه او چهارمين آنها است . . . سپس افزود :
يسمع دبيب النمل على الصفا ! و خفقان الطير فى الهواء ! لا يخفى عليه خافية و لا شىء مما ادركه الاسماع و الأبصار ، و ما لا تدركه الاسماع و الأبصار ، ما جل من ذلك و ما دق ، و ما صغر و ما كبر
صداى راه رفتن مورچه را بر سنگ سخت مىشنود ، و صداى برخورد بالهاى پرندگان را در هوا ، چيزى بر او پنهان نمىماند ، و آنچه را
هامش
( 1 ) تفسير نور الثقلين جلد 5 صفحه 258 حديث 20 .
( 2 ) تفسير نور الثقلين جلد 5 صفحه 259 حديث 23 .