جمله به عذاب اخروى آنها ، و شاهد بر اين معنى جمله « * ( كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ) * » ( آن چنان كه پيشينيان آنها خوار شدند ) مىباشد ، آيه بعد نيز بر اين معنى گواهى مىدهد .
به هر حال اين تهديد الهى در مورد كسانى كه در برابر پيامبر ص و قرآن ايستاده بودند به وقوع پيوست ، و در جنگهاى بدر و خيبر و خندق و غير آن با ذلت و شكست روبرو شدند ، و سرانجام فتح مكه طومار قدرت و شوكت آنها را در هم پيچيد و اسلام در همه جا پيروز گشت .
آيه بعد در توصيف زمان وقوع عذاب اخروى آنها چنين مىگويد : « اين در روزى خواهد بود كه خداوند همه آنها را برمىانگيزد و از اعمالى كه انجام دادند با خبر مىسازد » ( * ( يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّه جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا ) * ) ( 1 ) .
آرى « خداوند همه اعمال و كردار آنها را احصار و شماره كرده ، هر چند خود آنها آن را به فراموشى سپردند » ( * ( أَحْصاه اللَّه وَنَسُوه ) * ) .
و به همين دليل هنگامى كه چشم آنها به نامه اعمالشان مىافتد فريادشان بلند مىشود : ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها : « اين نامه از كيست كه هيچ كار كوچك و بزرگى نيست مگر اينكه آن را ثبت و ضبط كرده است » ( كهف 49 ) .
و اين خود عذاب دردناكى است كه خداوند گناهان فراموش شده آنها را به يادشان مىآورد و در صحنه محشر در برابر خلايق رسوا مىشوند .
و در پايان آيه مىفرمايد : « خداوند بر همه چيز شاهد و در همه جا حاضر
هامش
( 1 ) « يوم » ظرف است ، و متعلق به « للكافرين » يا به « مهين » مىباشد و احتمال اول مناسبتر است ، و بسيارى از مفسران همان را برگزيدهاند ، و اينكه بعضى احتمال دادهاند متعلق به « اذكر » محذوف بوده باشد بسيار بعيد به نظر مىرسد .