بعضى نيز معتقدند در صورت امكان هيجده روز روزه بگيرد كافى است ( 1 ) .
جمع ميان روايات نيز بعيد نيست به اين ترتيب كه در صورت عدم توانايى به هر شكل و صورت ، مىتواند استغفار كرده به زندگى زناشويى بازگردد ، هر چند مستحبّ است كه در چنين صورتى از همسرش جدا گردد ( زيرا اين گونه جمع ، با توجه به معتبر بودن سند هر دو حديث ، جمعى است شناخته شده و در فقه نظائر فراوانى دارد ) .
4 - بسيارى از فقهاء معتقدند اگر چند بار ظهار كند ( يعنى جمله مزبور را با قصد جدى تكرار نمايد ) بايد چند كفاره بدهد هر چند در مجلس واحدى صورت گيرد مگر اينكه منظور او از تكرار تاكيد باشد ، نه ظهار جديد .
5 - هر گاه قبل از دادن كفاره با همسرش آميزش جنسى كند بايد دو كفاره بدهد ، كفاره اى براى ظهار ، كفاره اى براى آميزش جنسى قبل از دادن كفاره ظهار ، و اين حكم در ميان فقهاء مورد اتفاق است ، البته آيات فوق از اين مساله ساكت است ولى در روايات اهل بيت ع به آن اشاره شده است ( 2 ) .
6 - برخورد قاطع اسلام با مساله ظهار بيانگر اين واقعيت است كه اسلام هرگز اجازه نمىدهد حقوق زن به وسيله مردان خودكامه با استفاده از رسوم و عادات ظالمانه مورد تجاوز قرار گيرد بلكه هر سنت غلط و خرافى را در اين زمينه هر قدر در ميان مردم محكم باشد در هم مىشكند .
7 - آزادى يك برده كه نخستين كفاره ظهار است علاوه بر اين كه تناسب جالبى با مساله مبارزه با بردگى زن در چنگال مردان خودكامه دارد نشان مىدهد كه اسلام مىخواهد از تمام طرق ممكن به بردگى بردگان پايان دهد ،
هامش
( 1 ) « كنز العرفان » جلد 2 صفحه 292 .
( 2 ) « وسائل الشيعه » جلد 15 صفحه 526 ( حديث 1 و 3 و 4 و 5 و 6 ) .