و جاودانگى بودن اسلام ايجاب مىكند كه در مرحله بعد جانشينى براى آزادى بردگان ذكر شود به همين دليل در آيه بعد مىفرمايد : « و هر كس توانايى بر آزادى برده نداشته باشد دو ماه پى در پى قبل از آميزش جنسى روزه بگيرد » ( * ( فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ) * ) .
اين كفاره نيز اثر عميق بازدارنده اى دارد ، بعلاوه از آنجا كه روزه در تصفيه روح و تهذيب نفوس اثر عميق دارد مىتواند جلو تكرار اين گونه اعمال را در آينده بگيرد .
البته ظاهر آيه اين است كه هر شصت روز پى در پى انجام شود ، و بسيارى از فقهاى اهل سنت نيز بر طبق آن فتوا دادهاند ، ولى در روايات ائمه اهل بيت ع آمده است كه اگر كمى از ماه دوم را ( حتى يك روز ) به دنبال ماه اول روزه بگيرد مصداق شهرين متتابعين و دو ماه پى در پى خواهد بود و اين تصريح حاكم بر ظهور آيه است ( 1 ) .
اين نشان مىدهد كه منظور از « تتابع » در آيه فوق و آيه 92 سوره نساء ( كفاره قتل خطاء ) پى در پى بودن فى الجمله است و البته چنين تفسيرى تنها از امام معصوم ع كه وارث علوم پيامبر ص است مسموع مىباشد ، و اين نوع روزه گرفتن تسهيلى است براى مكلفان ( شرح بيشتر پيرامون اين موضوع را در كتب فقهى در كتاب الصوم ، و ابواب ظهار ، و كفاره قتل خطاء ، بايد مطالعه كرد ) ( 2 ) .
ضمنا منظور از جمله « * ( فَمَنْ لَمْ يَجِدْ ) * » ( كسى كه نبايد ) اين نيست كه مطلقا
هامش
( 1 ) به « وسائل الشيعه » جلد 7 صفحه 271 مراجعه شود . ( باب 3 از ابواب بقية الصوم الواجب ) .
( 2 ) هر گاه منظور متوالى بودن دو ماه بوده باشد نه متوالى بودن تمام روزهاى آنها ، به محض شروع در ماه دوم اين نوع توالى حاصل است ( دقت كنيد ) .