از نظر تحليل عقلى نيز قابل درك است ، چرا كه بزرگترين مانع شناخت و مهمترين حجاب بر قلب آدمى هوا و هوسهاى سركش ، و آمال و آرزوهاى دور و دراز ، و اسارت در چنگال ماده و زرق و برق دنياست ، كه به انسان اجازه نمىدهد قضاوت صحيح كند ، و چهره حقايق را آن چنان كه هست ببيند ، هنگامى كه در پرتو ايمان و تقوا اين گرد و غبارها فرو نشست ، و اين ابرهاى تيره و تار و ظلمانى از آسمان روح انسان كنار رفت ، آفتاب حقيقت بر صفحه قلب مىتابد ، و حقايق را آن چنان كه هست در مىيابد ، و لذتى توصيف ناشدنى از اين درك صحيح و عميق نصيب مؤمن مىشود ، و راه خود را به سوى اهداف مقدسى كه دارد مىگشايد و پيش مىرود .
آرى تقوا است كه به انسان آگاهى مىدهد ، همانگونه كه آگاهيها به انسان تقوا مىبخشد ، يعنى اين دو در يكديگر تاثير متقابل دارند ، لذا در حديث معروفى مىخوانيم : لو لا ان الشياطين يحوطون على قلوب بنى آدم لنظروا الى ملكوت السموات : « هر گاه شياطين و خوهاى شيطانى بر قلبهاى آدميان مسلط نمىشدند مىتوانستند به ملكوت و باطن آسمان و جهان هستى بنگرند » .
براى درك بهتر اين سخن پاى گفتار على ع مىنشينيم فرمود : لا دين مع هوى - لا عقل مع هوى - من اتبع هواه اعماه و اصمه ، و اذله و اضله :
« دين با هواى نفس جمع نمىشود . . . همچنين عقل با هوس يك جا نخواهد بود . . .
هر كس از هواى نفسش پيروى كند او را كور و كر مىكند و ذليل و گمراه مىسازد » ( 1 ) .
پروردگارا ! ما را از هواى نفس حفظ كن و به ما توفيق تقوى و روشن بينى
هامش
( 1 ) در اين زمينه بحث مشروح ديگرى در ذيل آيه 29 انفال داشتهايم جلد 7 صفحه 140 .