و الظاهر باحسانه ، و توفيقه اذا اطعته ، و الباطن بستره اذا عصيته :
« او آغازگرى است در نيكيها ، و پايانگرى است به عفو و بخشش ، هنگامى كه اطاعتش كنى با احسان و توفيقش بر تو ظاهر مىشود ، و هنگامى كه معصيتش كنى با ستر و پوشش پنهان مىگردد » .
كوتاه سخن اينكه او به همه چيز احاطه دارد و آغاز و انجام و ظاهر و باطن جهان هستى او است .
بعضى از مفسران « ظاهر » را در اينجا به معنى « غالب » تفسير كردهاند ( از ظهور به معنى غلبه ) و در بعضى از خطب « نهج البلاغه » نيز قرينه اى بر اين معنى ديده مىشود آنجا كه در باره آفرينش زمين مىفرمايد : هو الظاهر عليها بسلطانه و عظمته ، و هو الباطن لها بعلمه و معرفته « او با سلطه و عظمتش بر آن غلبه دارد ، و با علم و معرفتش در باطن آن راه دارد » ( 1 ) جمع ميان دو تفسير نيز بى مانع است .
و به هر حال يكى از نتائج اين امور همان است كه در پايان آيه آمده :
« * ( وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ) * » زيرا كسى كه از آغاز بوده و تا پايان باقى است و در ظاهر و باطن جهان است چنين كسى قطعا از همه چيز آگاه مىباشد .
نكته : جمع اضداد در صفات خدا
بسيارى از صفات است كه در ما انسانها و موجودات ديگر غير قابل جمع است ، و به صورت صفات متضاد جلوه مىكند ، مثلا اگر من اولين نفر در ميان يك جمعيت باشم قطعا آخرين نفر نخواهم بود ، اگر ظاهر باشم پنهان نيستم ،
هامش
( 1 ) نهج البلاغه خطبه 186 .