« اقدام » جمع « قدم » به معنى پاها است .
گرفتن مجرمان با موى پيش سر ، و پاها ، ممكن است به معنى حقيقى آن باشد كه ماموران عذاب اين دو را مىگيرند و آنها را از زمين برداشته ، با نهايت ذلت به دوزخ مىافكنند ، و يا كنايه از نهايت ضعف و ناتوانى آنها در چنگال ماموران عذاب الهى است ، كه اين گروه را با خوارى تمام به دوزخ مىبرند ، و چه صحنه دردناك و وحشتناكى است آن صحنه ؟
باز از آنجا كه يادآورى اين مسائل در زمينه معاد هشدار و لطفى است به همگان مىافزايد : « كدامين نعمت از نعمتهاى پروردگارتان را تكذيب مىكنيد » ؟ ! ( * ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ) * ) .
در آيه بعد مىفرمايد : « اين همان دوزخى است كه مجرمان پيوسته آن را انكار مىكنند » ( * ( هذِه جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ ) * ) .
در اينكه مخاطبين حاضران در محشرند و اين سخن در قيامت به آنها گفته مىشود ؟ و يا مخاطب شخص پيامبر ص مىباشد ، و در دنيا به او گفته شده است ؟
مفسران تفسيرهاى مختلفى دارند ، ولى قرائنى در آيه وجود دارد كه معنى دوم را تقويت مىكند زيرا تعبير به فعل مضارع ( يكذب ) و استفاده از جمله غائب با عنوان « مجرمون » بيانگر اين است كه خداوند به پيامبرش ص مىگويد :
اين اوصاف دوزخى است كه همواره مجرمان در اين دنيا آن را انكار مىكنند ، و يا اينكه مخاطب همه انس و جن هستند كه به آنها هشدار مىدهد جهنمى كه مجرمان آن را انكار مىكنند داراى چنين اوصافى است كه مىشنويد ، بايد به هوش باشيد ، عاقبت كارتان به آنجا نرسد .
باز در توصيف جهنم و عذابهاى دردناك آن مىافزايد : « مجرمان در ميان
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 157
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٥٧