برگها و اجزايى است كه از گياهان جدا مىشوند و گاه به وسيله بادها به هر سو پراكنده مىگردد ، و به « كاه » نيز گفته شده است .
براى « ريحان » معانى زيادى گفتهاند ، از جمله : گياهان خوشبو ، و هر گونه روزى است ، و در اينجا مناسب همان معنى اول است .
پس از ذكر اين نعمتهاى گوناگون مادى و معنوى در آخرين آيه مورد بحث جن و انس را مخاطب ساخته ، مىگويد : « كداميك از نعمتهاى پروردگارتان را تكذيب مىكنيد » ؟ ! ( * ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ) * ) .
نعمتهايى كه يكى از ديگرى گرانبهاتر و پرارزشتر است ، نعمتهايى كه سراسر زندگى شما را در برگرفته ، و هر يك نشانه روشنى از قدرت و لطف و مهر پروردگار است ، چگونه ممكن است اينها را تكذيب كرد ؟ ! اين استفهام ، استفهام تقريرى است كه در مقام اقرار گرفتن مىآورند ، و لذا در روايتى كه در آغاز سوره خوانديم به ما دستور داده شده است كه بعد از ذكر اين جمله عرضه داريم : پروردگارا ! ما هيچيك از نعمتهاى تو را تكذيب نمىكنيم » « لا بشىء من آلائك رب اكذب » .
گرچه در آيات گذشته تنها سخن از انسانها به ميان آمده است و مطلقا سخنى از طايفه جن در ميان نبود ، ولى آيات بعد نشان مىدهد كه مخاطب در ضمير « تثنيه » ( كما ) اين دو گروهند .
به هر حال خداوند با اين جمله انس و جن را در برابر اين واقعيت قرار مىدهد كه پيرامون اين مسائل بينديشند ، و بعد بى آنكه نياز به تعليم ديگرى باشد از عقل خود اين سؤال را بكنند كه « آيا هيچيك از اين نعمتهاى الهى قابل انكار است » و اگر نيست چرا ولى نعمت خود را نشناسند ؟ چرا شكر منعم
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 113
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١١٣