جمله « * ( تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ) * » ( با آنها پيكار كنيد تا مسلمان شوند ) دليل بر اين است كه اهل كتاب نبودند ، زيرا آنها را مجبور به پذيرش اسلام نمىكنند ، بلكه مخير ميان اسلام آوردن يا پذيرش شرائط اهل ذمه و همزيستى مسالمتآميز با مسلمانان و پرداخت جزيه مىكنند ، تنها مشركان و بت پرستان هستند كه چيزى جز اسلام از آنان پذيرفته نمىشود ، زيرا اسلام بت پرستى را به عنوان يك « دين » نمىشناسد ، و اجبار در ترك بت پرستى جايز است .
و با توجه به اينكه در عصر پيامبر ص بعد از ماجراى « حديبيه » و « خيبر » غزوه مهمى با مشركان جز فتح « مكه » و غزوه « حنين » وجود نداشت ، آيه فوق مىتواند اشاره به آنها باشد ، مخصوصا غزوه حنين كه مردان جنگجوى سختكوشى از طايفه « هوازن » و « بنى سعد » در آن شركت داشتند .
اما اينكه بعضى احتمال دادهاند اشاره به غزوه « موته » كه با روميان انجام گرفت بوده باشد بعيد به نظر مىرسد ، چرا كه آنها اهل كتاب بودند .
و احتمال اينكه منظور جنگهاى بعد از پيامبر ص از جمله جنگ با اهل « فارس » و « يمامه » بوده باشد بسيار بعيدتر است ، چرا كه لحن آيات نشان مىدهد مساله مربوط به زمان پيامبر ص است ، و هيچ الزامى نداريم كه آن را بر جنگهاى بعد از عصر پيامبر ص تطبيق دهيم ، ظاهرا پاره اى انگيزههاى سياسى در فكر و انديشه بعضى از مفسران كه روى اين مساله پافشارى داشتهاند دخالت داشته است ! اين نكته نيز قابل توجه است كه پيامبر ص به آنها قول نمىدهد كه در جنگهاى آينده شما غنائمى به چنگ مىآوريد ، زيرا هدف از جهاد كسب غنيمت نيست ، بلكه روى اين تكيه مىكند كه خداوند پاداش نيكى به شما خواهد داد كه معمولا اين تعبير در مورد پاداشهاى آخرت است .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 61
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦١