آسمان را با باران مىگرياند ، و زمين را با گياهان مىخنداند « ! ( 1 ) .
بعضى از شعرا همين مضمون را در شعر خود آوردهاند :
ان فصل الربيع فصل جميل
تضحك الارض من بكاء السماء !
« فصل بهار فصل زيبايى است » « چرا كه زمين از گريه آسمان مىخندد » ! قابل توجه اينكه از ميان تمام افعال انسان روى مساله خنده و گريه تكيه شده است ، چرا كه اين دو وصف مخصوص انسان است ، و در جانداران ديگر يا اصلا وجود ندارد و يا بسيار نادر است .
چگونگى فعل و انفعالها و دگرگونيهايى كه در جسم انسان به هنگام خنده و گريه رخ مىدهد ، و ارتباط آنها با دگرگونيهاى روحى بسيار پيچيده و شگفتانگيز است و در مجموع مىتواند آيت روشنى از آيات مدبريت حق باشد ، علاوه بر تناسبى كه اين دو با مساله حيات و مرگ دارند .
و به هر حال انتهاى تمام امور به تدبير و ربوبيت خداوند منافاتى با اصل اختيار و آزادى اراده انسان ندارد ، چرا كه اختيار و آزادى نيز از ناحيه او است و منتهى به او مىگردد .
بعد از ذكر امورى كه مربوط به ربوبيت و تدبير پروردگار است به امر معاد پرداخته مىگويد : « آيا انسان خبر ندارد كه در كتب پيشين آمده كه بر خداوند است ايجاد عالم ديگر » ؟ ! ( * ( وَأَنَّ عَلَيْه النَّشْأَةَ الأُخْرى ) * ) .
« نشاة » به معنى آفرينش و تربيت چيزى است ، « نشاة اخرى » چيزى جز رستاخيز نيست .
تعبير به « عليه » ( بر خداوند لازم است ) از اين نظر است كه وقتى پروردگار
هامش
( 1 ) نور الثقلين جلد 5 صفحه 172 .