ولى با توجه به اينكه قرآن كتاب هدايت است و براى تفكر و تدبر و تذكر انسانها نازل شده قبول اين معنى نيز مشكل است .
اما اگر آيات را به معنى دوم يعنى يك نوع شهود و قرب خاص معنوى تفسير كنيم تمام اين مشكلها بر طرف خواهد شد .
توضيح اينكه : بدون شك رؤيت حسى در مورد خداوند نه در دنيا و نه در آخرت امكانپذير نيست ، چرا كه لازمه آن جسمانيت و مادى بودن است ، همچنين لازمه آن تغيير و تحول و فسادپذير بودن ، و نياز به زمان و مكان داشتن است ، و ذات واجب الوجود از همه اين امور مبرا است .
ولى خدا را از طريق ديد دل و عقل مىتوان مشاهده كرد ، و اين همان است كه امير مؤمنان على ع در پاسخ « ذعلب يمانى » به آن اشاره فرمود :
« لا تدركه العيون بمشاهدة العيان و لكن تدركه القلوب بحقائق الايمان » : « چشمها با مشاهده حسى هرگز او را نديده ، ولى دلها با حقيقت ايمان او را دريافته است » ( 1 ) .
اما بايد توجه داشت كه « ديد باطنى » بر دو گونه است : يكى « ديد عقلانى » است كه از طريق استدلال حاصل مىشود ، و ديگرى مقام « شهود قلبى » است كه دركى ما فوق درك عقل و ديدى ما وراء ديد آن است .
اين مقامى است كه آن را مقام « استدلال » نبايد نام گذاشت ، بلكه مقام « مشاهده » است ، اما مشاهده اى با دل ، و از طريق درون ، اين مقامى است كه براى « اولياء اللَّه » با تفاوت مراتب و سلسله درجات رخ مىدهد ، زيرا شهود باطنى نيز مراتب و درجات بسيارى دارد البته درك حقيقت آن براى كسانى كه به آن نرسيدهاند مشكل است .
از آيات فوق با توجه به قرائنى كه ذكر شد مىتوان اينچنين استفاده كرد
هامش
( 1 ) « نهج البلاغه » خطبه 179 .