در امور مثبت و سازنده است .
امير مؤمنان على ع به هنگام انتقاد از بعضى از ياران سست عنصر و سركش مىفرمايد :
منيت به من لا يطيع اذا امرت و لا يجيب اذا دعوت . . .
اما دين يجمعكم و لا حمية تحمشكم
: « گرفتار مردمى شدهام كه اگر فرمان دهم اطاعت نمىكنند ، و اگر دعوتشان كنم اجابت نمىكنند . . . آيا دين نداريد كه شما را جمع كند ؟ يا غيرتى كه شما را بخشم آورد ؟ ( و به انجام وظائف وادارد ) ( 1 ) .
ولى غالبا در همان معنى مذموم به كار رفته است ، چنان كه امير مؤمنان على ع در خطبه « قاصعه » بارها روى اين معنى تكيه كرده است ، و در مذمت ابليس كه پيشواى مستكبران بود ، مىفرمايد :
صدقه به ابناء الحمية و اخوان العصبية و فرسان الكبر و الجاهلية
: « او را فرزندان نخوت و حميت ، و برادران عصبيت ، و سواران بر مركب كبر و جهالت تصديق كردند » ( 2 ) .
و در جاى ديگر همين خطبه ، به هنگامى كه مردم را از تعصبات جاهليت بر حذر مىدارد ، مىفرمايد :
فاطفئوا ما كمن فى قلوبكم من نيران العصبية و احقاد الجاهلية ، فانما تلك الحمية تكون فى المسلم من خطرات الشيطان و نخواته و نزغاته و نفثاته
! : « شرارههاى تعصب و كينههاى جاهلى را كه در قلب داريد خاموش سازيد ، كه اين نخوت و حميت و تعصب ناروا در مسلمانان از القائات و نخوت و وسوسه شيطان است » ( 3 ) .
به هر حال ، شك نيست كه وجود چنين حالتى در فرد يا جامعه باعث عقب ماندگى و سقوط آن جامعه است ، پردههاى سنگينى بر عقل و فكر انسان مىافكند .
و او را از درك صحيح و تشخيص سالم باز مىدارد ، و گاه تمام مصالح او را به باد
هامش
( 1 ) « نهج البلاغه » خطبه 39 .
( 2 و 3 ) « نهج البلاغه » خطبه 192 ( خطبه قاصعه ) .