نيست ، اما هرگز وجود اين تفاوتها نبايد بهانه اى براى استثمار انسان به وسيله انسان گردد ، همه بايد آزاد باشند كه نيروهاى خلاق خود را به كار گيرند و نبوغ خود را شكوفا سازند و از نتائج فعاليتهاى خود بى كم و كاست بهره گيرند ، و در مورد نارساييها بايد آنها كه قدرت دارند براى بر طرف ساختن آن بكوشند .
و اما در مورد سؤال دوم كه چگونه ممكن است با وجود معين بودن روزى شعله جهاد و تلاش و كوشش را روشن نگاهداشت ؟ اشتباه از اينجا پيدا شده كه گاه گمان كردهاند خداوند براى تلاش و كوشش انسان هيچ نقشى قائل نشده است .
درست است كه خداوند استعدادها را براى فعاليتهاى مختلف به طور متفاوت آفريده ، و درست است كه عواملى بيرون از اراده انسان در مسير زندگى او مؤثر است ، ولى با اينحال يكى از عوامل بنيادى را نيز تلاش و كوشش او قرار داده است و با بيان اصل أَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى ( نجم - 39 ) اين مطلب را روشن ساخته كه بهره انسان در زندگى ارتباط نزديكى با سعى و تلاش او دارد .
به هر حال نكته باريك و دقيق اينجاست كه انسانها همچون ظروف يك دستى نيستند كه در يك كارخانه ساخته مىشود ، يك شكل ، يك نواخت ، يك اندازه ، و با يك نوع فايده ، و اگر چنين بود حتى يك روز هم نمىتوانستند با هم زندگى كنند .
و نه مانند پيچ و مهرههاى يك ماشين هستند كه سازنده و مهندسش آن را تنظيم كرده و به طور اجبارى به كار خود ادامه دهند ، بلكه هم آزادى اراده دارند ، و هم مسئوليت و وظيفه ، در عين تفاوت استعدادها و شايستگيها ، و اين معجون خاصى است كه انسانش مىنامند ، و خرده گيريها و ايرادها غالبا از عدم شناخت اين انسان سرچشمه مىگيرد .
كوتاه سخن اينكه خداوند هيچ انسانى را بر انسانهاى ديگر در تمام جهات
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 53
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٣