آنها به سوى دوزخ آنها را بر عذاب الهى عرضه مىدارند ( 1 ) .
بعضى نيز گفتهاند در عبارت يك نوع « قلب » است و منظور از عرضه داشتن كافران بر آتش همان عرضه داشتن آتش بر كفار است ، چرا كه آتش عقل و شعورى ندارد تا كافران را به او عرضه كنند ، در حالى كه عرضه داشتن در مواردى است كه طرف داراى درك و شعورى باشد .
ولى اين ايراد را مىتوان پاسخ گفت چرا كه در پاره اى از آيات قرآن يك نوع درك و شعور براى دوزخ بيان شده تا آنجا كه خداوند با آن سخن مىگويد ، و او پاسخ مىدهد : مىفرمايد : هل امتلات ؟ « اى دوزخ آيا پر شدى » ؟ در پاسخ عرض مىكند : هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ؟ : « آيا بيشتر از اين هم وجود دارد » ؟ ! ( ق - 30 ) .
حق اين است كه حقيقت عرضه داشتن به معنى رفع موانع ميان دو چيز است ، تا آنجا كه يكى در اختيار ديگرى قرار گيرد ، و در مورد كافران و دوزخ مطلب چنان است كه موانع در ميان آن دو بر طرف مىشود ، و در اين صورت هم مىتوان گفت : آنها بر آتش عرضه مىشوند ، و هم آتش بر آنها ، و هر دو تعبير صحيح است .
و به هر حال نيازى نيست كه عرضه داشتن را به معنى وارد شدن در آتش بگيريم آن چنان كه « طبرسى » در « مجمع البيان » آورده ، بلكه اين عرضه داشتن خود يك نوع عذاب دردناك و هولناك است كه دوزخيان قبل از ورود در آتش تمام قسمتهاى جهنم را از بيرون با چشم خود مىبينند و سرنوشت شوم خويش را مشاهده مىكنند و زجر مىكشند .
2 -
[ جمله « اذهبتم طيباتكم » ]
جمله « * ( أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ ) * » به معنى بهره گيرى از لذائذ دنياست و تعبير به « اذهبتم » ( برديد ) به خاطر آن است كه اين لذائذ و مواهب با
هامش
( 1 ) تفسير « الميزان » جلد 18 صفحه 223 ذيل آيات مورد بحث .