غافل از اينكه عيب در خود آنها بوده است نه در آئين اسلام ، اگر پردههاى كبر و غرور بر قلب آنها نيفتاده بود ، اگر مست مال و مقام و شهوت نبودند ، اگر خود برتربينى و خودمحورى اجازه تحقيق حق به آنها مىداد ، و همانند تهيدستان پاكدل ، حقجو و حق طلب بودند ، آنها نيز به سرعت جذب اسلام مىشدند .
لذا در پايان آيه با اين تعبير لطيف به آنها پاسخ مىگويد : « چون خود آنها به وسيله قرآن هدايت نشدند به زودى مىگويند اين يك دروغ قديمى است » ! ( * ( وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِه فَسَيَقُولُونَ هذا إِفْكٌ قَدِيمٌ ) * ) ( 1 ) .
يعنى آنها نخواستند به وسيله قرآن هدايت شوند نه اينكه هدايت قرآن كمبودى داشت .
تعبير به « افك قديم » شبيه تهمت ديگرى است كه از زبان آنها در آيات قرآن نقل شده كه مىگفتند : اينها أَساطِيرُ الأَوَّلِينَ ( افسانههاى پيشينيان ) است ( فرقان - 5 ) .
و نيز تعبير به « سيقولون » به صورت فعل مضارع دليل بر اين است كه آنها به طور مستمر اين تهمت را به قرآن مىبستند ، و آن را پوششى براى عدم ايمان خود قرار مىدادند .
سپس به دليل ديگرى براى اثبات حقانيت قرآن و نفى تهمت مشركان كه مىگفتند اين يك دروغ قديمى است پرداخته مىگويد : « از نشانههاى صدق
هامش
( 1 ) « اذ » در اين آيه ظرفيه است بعضى آن را متعلق به سيقولون مىدانند و مىگويند وجود « فاء » مانع نيست ولى بعضى ديگر مانند زمخشرى در كشاف معتقدند چون فعل بعد از آن ماضى است و سيقولون مضارع است نمىتواند متعلق به آن باشد بلكه متعلق به محذوفى است و در تقدير چنين است « و اذ لم يهتدوا به ظهر عنادهم » ولى احتمال اول با معنى آيه بسيار سازگارتر است .