آيه بعد صحنه قيامت را به طرز بسيار گويايى ترسيم مىكند ، مىگويد :
« در آن روز هر امتى را مىبينى كه بر سر زانو نشسته است » ( * ( وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً ) * ) .
از بعضى تعبيرات كه در كلمات مفسران بزرگ آمده است چنين استفاده مىشود كه در گذشته ارباب دعوا در محضر قضات به اين صورت مىنشستند ، تا از ديگران مشخص شوند ، در قيامت نيز همه در آن دادگاه بزرگ بر سر زانو مىنشينند تا محاكمه آنها صورت پذيرد .
و نيز ممكن است اين تعبير نشانه آمادگى آنها براى پذيرش هر فرمان و حكم باشد ، چرا كه افرادى كه به حالت آماده باش نشستهاند بر سر زانو مىنشينند .
و يا اينكه اشاره به ضعف و ناتوانى و هراس و وحشتى است كه آنها را فرا مىگيرد ( جمع همه اين معانى در مفهوم آيه نيز ممكن است ) .
« جاثيه » معانى ديگرى نيز دارد از جمله « جمعيت انبوه و متراكم » يا « گروه گروه » و مىتواند اشاره به تراكم انسانها در دادگاه عدل الهى ، و يا نشستن هر امت و گروه به صورت جداگانه باشد ، ولى معنى اول مشهورتر و مناسبتر است .
سپس دومين صحنه از صحنههاى قيامت را به اين صورت بيان مىكند كه :
« هر امتى به سوى كتابش خوانده مىشود و به آنها مىگويند : امروز جزاى آنچه را انجام مىداديد به شما مىدهند » ( * ( كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) * ) .
اين كتاب همان نامه اعمالى است كه تمام نيكيها و بديها ، زشتيها و زيبائيهاى گفتار و كردار انسانها در آن ثبت است ، و به گفته قرآن : لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها : « هيچ كار كوچك و بزرگى نيست ، مگر اينكه آن را ثبت كرده و برشمرده است » ( كهف - 49 ) .
تعبير « * ( كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا ) * » نشان مىدهد كه علاوه بر نامه اعمالى
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 279
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٧٩