« اى روزگار اف بر تو باد كه دوست خوبى نبودى چه اندازه صبحگاهان و شامگاهان از دوستان و طالبان ما را به قتل رساندى و روزگار هرگز قانع به گرفتن بدل و عوضى نمىشود و به اين ترتيب براى دهر دو معنى وجود دارد : دهر به معنى « افلاك و روزگار » كه مورد توجه دهريين بوده و آن را حاكم بر نظام هستى و زندگى انسانها مىپنداشتند ، و دهر به معنى « مردم عصر و زمان و ابناء روزگار » .
مسلما دهر به معنى اول پندارى بيش نيست ، و اگر باشد اشتباه در تعبير است كه بجاى نام خداوند متعال كه حاكميت بر تمام عالم وجود دارد نام « دهر » را مىبرند ، ولى دهر به معنى دوم چيزى است كه بسيارى از پيشوايان و بزرگان آن را مذمت كردهاند ، چرا كه مردم عصر خود را فريبكار ، بىوفا ، و متلون مىدانستند .
به هر حال قرآن مجيد در پاسخ اين بيهوده گويان جمله كوتاه و پرمحتوايى بيان كرده كه در مورد ديگرى از قرآن نيز به چشم مىخورد ، مىفرمايد : « آنها به اين سخن كه مىگويند معادى نيست و مبدأ جهان نيز دهر است يقين ندارند ، بلكه تنها گمان بىپايه اى دارند » ( * ( وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ ) * ) .
شبيه اين معنى در آيه 28 سوره نجم در مورد كسانى كه فرشتگان را دختران خدا مىپنداشتند آمده است : وَما لَهُمْ بِه مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً : « آنها به اين سخن يقين ندارند آنها تنها از گمان بىاساس خود پيروى مىكنند ، و گمان به هيچوجه بىنياز از حق نمىكند » .
همين معنى در مورد نسبت قتل به حضرت مسيح ( نساء - 157 ) و اعتقاد مشركان عرب در باره بتها ( يونس - 66 ) نيز آمده است .
و اين سهلترين دليلى است كه در مقابل اين گونه افراد ذكر مىشود كه شما هيچ شاهد و گواه منطقى براى اثبات مدعاى خويشتن نداريد تنها بر گمان
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 273
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٧٣