روزگار است اينكه گه عزت دهد گه خار دارد
چرخ بازيگر از اين بازيچهها بسيار دارد !
در مورد دهر نيز گفتهاند :
دهر چون نيرنگ سازد چرخ چون دستان كند
مغز را آشفته سازد عقل را حيران كند !
ولى در احاديث اسلامى از پيغمبر گرامى اسلام نقل شده :
لا تسبوا الدهر فان اللَّه هو الدهر :
« روزگار را دشنام ندهيد چرا كه خداوند روزگار است » ( 1 ) .
اشاره به اينكه روزگار لفظى بيش نيست ، كسى كه مدبر اين جهان و گرداننده اين عالم است خدا است ، اگر به مدبر و گرداننده اين جهان بدگويى كنيد بدون توجه به خداوند قادر متعال بدگويى كردهايد ! شاهد گوياى اين سخن حديث ديگرى است كه به عنوان حديث قدسى نقل شده است خداوند مىفرمايد :
يؤذينى ابن آدم يسب الدهر ، و انا الدهر ! بيدى الامر ، اقلب الليل و النهار ! :
« اين سخن فرزندان آدم مرا آزار مىدهد كه به دهر دشنام مىگويند ، در حالى كه دهر منم ! همه چيز به دست من است و شب و روز را من دگرگون مىسازم » ( 2 ) .
ولى در بعضى از تعبيرات دهر به معنى « ابناء روزگار » و « مردم زمانه » به كار رفته كه بزرگان از بىوفايى آنها شكوه كردهاند ، شبيه شعر معروفى كه از امام حسين ع در شب عاشورا نقل شده كه فرمود :
يا دهر اف لك من خليل
كم لك بالاشراق و الاصيل
من صاحب و طالب قتيل
و الدهر لا يقنع بالبديل
هامش
( 1 ) تفسير « مجمع البيان » جلد 9 صفحه 78 .
( 2 ) تفسير « قرطبى » جلد 9 صفحه 5991 .