آن قدر به شما شخصيت و ارزش و عظمت داد كه تمام موجودات عالم هستى را مسخر و در مسير منافع شما قرار داد ، آفتاب و ماه ، باد و باران ، كوهها و درهها ، جنگلها و صحراها ، درختان و حيوانات ، معادن و منابع زير زمينى ، و خلاصه همه اين موجودات را به خدمت شما دعوت كرد ، و همه را سرگشته و فرمانبردار شما ساخت ، تا از مواهب او بهره گيريد و به غفلت نخوريد .
قابل توجه اينكه مىفرمايد : جميعا منه : « همه اينها با تمام ويژگيها و اختلافاتى كه دارند از سوى اويند و به فرمان او در خدمت شما » ( 1 ) .
با توجه به اينكه همه مواهب از ناحيه او است و خالق و مدبر و پروردگار همه ذات پاك او مىباشد پس چرا انسان به سراغ غير او رود ؟ و سر بر آستان مخلوقات ضعيف بگذارد ؟ و از معرفت منعم حقيقى غافل بماند ؟
لذا در پايان آيه مىافزايد : « در اين نشانههاى مهمى است براى كسانى كه تفكر و انديشه مىكنند » ( * ( إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ) * ) .
در آيه قبل از عواطف انسانها استفاده مىشد ، و در اينجا از عقول و انديشههاى آنها ، چه خداى مهربانى كه با هر زبان ممكن با بندگانش سخن مىگويد ، گاه با زبان دل ، و گاه با زبان فكر ، و هدف در همه اينها يك چيز بيش نيست ، و آن بيدارى انسانهاى غافل و به حركت درآوردن آنها در سير الى اللَّه است .
در باره تسخير موجودات مختلف جهان بحث مشروحى ذيل آيات 31 تا 33 سوره ابراهيم ( جلد 10 صفحه 349 به بعد ) آوردهايم .
هامش
( 1 ) در مورد اعراب و تركيب « جميعا منه » احتمالات متعددى داده شده است :
زمخشرى در كشاف دو احتمال مىدهد نخست اينكه « جميعا منه » حال براى « ما فى السموات و الارض » است ، يعنى همه اينها مسخر شماست در حالى كه از ناحيه اوست ، ديگر اينكه خبر مبتداى محذوفى است و در تقدير چنين است « هى منه جميعا » بعضى نيز احتمال دادهاند كه تاكيد براى « ما فى السماوات و ما فى الارض » بوده باشد .