و از اينجا روشن مىشود كه چرا در آيه گذشته عذاب به « اليم » توصيف شده و در اينجا به « مهين » و در آيه آينده به « عظيم » در حقيقت هر يك متناسب است با كيفيت گناه آنها ! آيه بعد اين « عذاب مهين » را چنين شرح مىدهد : « پشت سر آنها دوزخ است » ( * ( مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ ) * ) .
تعبير به پشت سر ، با اينكه دوزخ جلو آنها قرار دارد ، و در آينده به آن مىرسند ، ممكن است از اين نظر باشد كه آنها اقبال به دنيا كرده ، و آخرت و عذاب الهى را ناديده گرفته و پشت سر انداختهاند ، و اين تعبير معمول است كه انسان به هر چيزى بىاعتنايى كند مىگويند : آن را پشت سر انداخته ، قرآن مجيد مىگويد :
إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَيَذَرُونَ ورائهم يوما ثقيلا : « آنها زندگى عاجل دنيا را دوست مىدارند و آن روز سنگين قيامت را پشت سر مىاندازند » ( دهر 27 ) جمعى از مفسران نيز گفتهاند كلمه « وراء » از ماده « موارات » . هر چيزى است كه از انسان پوشيده باشد ، هم به پشت سر گفته مىشود و هم به پيش رو آنجا كه دور باشد و پنهان ، و به اين ترتيب كلمه « وراء » مفهوم جامعى دارد كه به دو مصداق متضاد اطلاق مىشود . ( 1 )
اين تفسير نيز بعيد به نظر نمىرسد كه بگوئيم : تعبير به « وراء » اشاره به مساله علت و معلول است ، فى المثل مىگوئيم : اگر فلان غذاى ناباب را بخورى پشت سر آن بيمارى است ، يعنى خوردن غذا علت آن بيمارى مىباشد ، در اينجا نيز اعمال آنها عامل و سبب « عذاب » مهين دوزخ است .
هامش
( 1 ) بعضى نيز گفتهاند كه « وراء » اگر به فاعل اضافه شود به معنى پشت سر ، و اگر به مفعول اضافه شود به معنى پيش رو است ( روح البيان جلد 8 صفحه 439 ) ولى دليلى براى اين مطلب در دست نيست .