و جنگلها ، و موج آفرين در دل اقيانوسهاست ، موجى كه به دريا حيات و حركت مىبخشد ، و آب را از عفونت و فساد حفظ مىكند ، و نيز همين بادها كشتيها را بر صفحه اقيانوسها به حركت درمىآورد ( 1 ) .
جالب اينكه در آيات فوق نخست سخن از آيات آسمان و زمين مىگويد ، و در پايان مىفرمايد : در اينها نشانه هايى براى « مؤمنان » است ، سپس از آفرينش موجودات زنده سخن به ميان مىآورد ، و مىگويد : در اين آياتى براى « اهل يقين » است ، و بعد از نظام نور و ظلمت و باد و باران بحث مىكند ، و مىگويد :
در اينها نشانه هايى براى « اهل تعقل » است .
اين تفاوت تعبير ممكن است به خاطر اين باشد كه انسان سه مرحله را در مسير معرفة اللَّه مىپيمايد تا به مقصد رسد ، نخست مرتبه « تفكر » سپس مرحله « يقين » و علم و بعد از آن مرحله « ايمان » و به اصطلاح عقد قلب است ، و از آنجا كه از نظر شرافت ايمان مرحله اول ، يقين مرحله دوم ، و تفكر مرحله سوم است اين ترتيب در آيات ذكر شده ، هر چند از نظر وجود خارجى ، تفكر در مرتبه اول ، سپس يقين ، و بعد ايمان است ، و به تعبير ديگر آنها كه اهل ايمانند از مشاهده آيات الهى به اين مرحله عالى صعود مىكنند و آنها كه نيستند لا اقل به مرحله يقين و يا حد اقل به مرحله تفكر درآيند .
مفسران در اين زمينه وجوه ديگرى نيز ذكر كردهاند كه آنچه گفتيم مناسبتر است .
سپس در آخرين آيه مورد بحث به عنوان يك جمع بندى نسبت به بحثهاى گذشته ، و بيان عظمت و اهميت آيات قرآن ، مىفرمايد : « اينها آيات الهى است كه ما آن را به حق بر تو تلاوت مىكنيم ( * ( تِلْكَ آياتُ اللَّه نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ) * ) .
هامش
( 1 ) در زمينه آثار باد و باران در جلد شانزدهم ذيل آيات 46 تا 50 سوره روم ( صفحه 463 ) بحثهاى مشروحى آمده است .