فوق شامل حال آنها نمىشود ؟
در پاسخ مىتوان گفت : آيه از پرهيزگاران بلند پايه اى سخن مىگويد كه از همان ابتدا قدم در بهشت مىنهند ، و اما از گروه ديگر ساكت است .
اين احتمال نيز وجود دارد كه اين دسته نيز بعد از ورود در بهشت ديگر بيمى از بازگشت به دوزخ ندارند ، و در امن و امانند ، يعنى آيه فوق حال آنها را بعد از ورود در بهشت ترسيم مىكند .
در آخرين آيه مورد بحث اشاره به تمام اين نعمتهاى هفتگانه كرده ، به صورت يك جمعبندى مىگويد : « همه اينها به عنوان فضل و بخششى از سوى پروردگار تو است و اين فوز عظيم و پيروزى بزرگى است كه شامل حال پرهيزگاران مىشود » ( * ( فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ) * ) ( 1 ) .
درست است كه پرهيزگاران حسنات بسيارى در دنيا انجام دادهاند ، ولى مسلما پاداش عادلانه آن اعمال ناچيز اينهمه نعمت بىپايان و جاودانى نيست اين فضل خدا است كه اينهمه پاداش را در اختيار آنها گذارده .
از اين گذشته ، اگر فضل الهى در دنيا شامل حال آنها نبود هرگز نمىتوانستند آن حسنات را بجا آورند ، او به آنها عقل و دانش داد ، او پيامبران الهى و كتب آسمانى را فرستاد ، و او توفيق هدايت و عمل را شامل حالشان كرد .
آرى بهره گيرى از اين توفيقات بزرگ و رسيدن به آن همه پاداش در پرتو اين توفيقات ، « فوز عظيم » و پيروزى بزرگى است كه جز در سايه لطف او حاصل نمىشود .
هامش
( 1 ) در باره اعراب « فضلا » چند احتمال داده شده است : نخست اينكه « مفعول مطلق » براى فعل محذوفى است ( فضلهم فضلا ) ديگر اينكه « مفعول لاجله » است ، و يا حال .