مىتواند داشته باشد .
در آيه بعد از روش مقايسه كه روش شناخته شده قرآن براى تفهيم مسائل مختلف است استفاده كرده مىگويد : « آيا چنين كسى شايسته و با ارزش است يا كسى كه در ساعات شب به عبادت پروردگار و سجده و قيام مشغول است ، با او راز و نياز مىكند ، از عذاب آخرت مىترسد و به رحمت پروردگارش اميد دارد » ( * ( أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّه ) * ) ( 1 ) .
آن انسان مشرك و فراموشكار و متلون و گمراه و گمراه كننده كجا و اين انسان بيدار دل و نورانى و با صفا كه در دل شب كه چشم غافلان در خواب است پيشانى بر درگاه دوست گذارده ، و با خوف و رجاء او را مىخواند ، كجا ؟ ! آنها نه به هنگام نعمت از مجازات و كيفر او خود را در امان مىدانند ، و نه به هنگام بلا از رحمتش قطع اميد مىكنند ، و اين دو عامل همواره وجود آنان را در حركتى مداوم توأم با هوشيارى و احتياط به سوى دوست مىبرد .
« قانت » از ماده « قنوت » به معنى ملازمت اطاعت توأم با خضوع است .
« آناء » جمع « انا » ( بر وزن صدا و فنا ) به معنى ساعت و مقدارى از وقت است .
تكيه روى ساعت شب به خاطر آن است كه در آن ساعات حضور قلب بيشتر و آلودگى به ريا از هر زمان كمتر است .
مقدم داشتن ساجدا بر قائما به خاطر آن است كه سجده مرحله بالاتر از عبادت است و مطلق بودن رحمت و مقيد نشدن آن به آخرت دليل بر وسعت رحمت الهى و شمول آن نسبت به دنيا و آخرت است .
هامش
( 1 ) اين جمله محذوفى دارد و در تقدير چنين است « أ هذا الذى ذكرناه خير أمن هو قانت اناء الليل . . .