در اين آيه به دو نشانه عظمت الهى اشاره شده : يكى آفرينش انسان از خاك كه ممكن است اشاره به آفرينش نخستين انسان يعنى آدم بوده باشد ، يا آفرينش همه انسانها از خاك چرا كه مواد غذايى تشكيل دهنده وجود انسان همه ، مستقيما يا بطور غير مستقيم از خاك گرفته مىشود .
ديگر تكثير نسل انسان و انتشار فرزندان آدم در سراسر روى زمين است كه اگر ويژگى گسترش در آدم آفريده نشده بود به زودى از ميان مىرفت و نسل او برچيده مىشد .
راستى خاك كجا و انسانى با اين ظرافت كجا ؟
اگر پردههاى ظريف چشم كه از برگ گل هم لطيفتر و حساستر و ظريفتر است ، همچنين سلولهاى فوق العاده حساس و ظريف مغز را در كنار خاك بگذاريم و با هم مقايسه كنيم آن گاه مىفهميم كه آفريدگار جهان چه قدرت عجيبى به كار گرفته كه از آن ماده تيره كم ارزش چنين دستگاههاى ظريف و دقيق و پر ارزشى را به وجود آورده است ؟ .
خاك نه نور دارد ، نه حرارت ، نه زيبايى و نه طراوت ، و نه حس و نه حركت ولى در عين حال خمير مايه انسانى شده است داراى همه اين صفات ، آن كس كه از چنين موجود مرده اى كه كمارزشترين موجودات محسوب مىشود چنان موجود زنده شگرفى بيافريند شايسته هر گونه ستايش بر اين قدرت و علم و دانش بىحساب است « فَتَبارَكَ اللَّه أَحْسَنُ الْخالِقِينَ » .
اين تعبير ضمنا بيانگر اين واقعيت است كه در ميان انسانها تفاوتى نيست و ريشه همه به يك جا بازمىگردد ، همگى پيوند ناگسستنى با خاك دارند و طبعا سرانجام نيز همه به همان خاك بازمىگردند .
قابل توجه اينكه كلمه « اذا » در لغت عرب معمولا در مورد امور ناگهانى به كار مىرود ، ذكر اين تعبير در اينجا ممكن است اشاره به آن باشد كه خداوند
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 390
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٩٠