« و حمد و ستايش مخصوص ذات پاك او است در آسمان و زمين ، و منزه است به هنگام عصر ، و هنگامى كه وارد ظهر مىشويد » ( * ( وَلَه الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ ) * ) .
به اين ترتيب در اين دو آيه چهار وقت براى « تسبيح » پروردگار بيان شده :
آغاز شب ( * ( حِينَ تُمْسُونَ ) * ) .
طلوع صبح ( * ( وَحِينَ تُصْبِحُونَ ) * ) .
عصرگاهان ( * ( وَعَشِيًّا ) * ) .
و به هنگام زوال ظهر ( * ( وَحِينَ تُظْهِرُونَ ) * ) ( 1 ) .
اما « حمد » از نظر مكان تعميم يافته و پهنه آسمان و زمين را شامل شده است .
ذكر اين چهار وقت در آيات فوق ممكن است كنايه از دوام و هميشگى تسبيح باشد ، چنان كه در فارسى مىگوئيم هر صبح و شام از فلان كس مراقبت كن ( يعنى هميشه و در هر زمان ) .
اين احتمال نيز از ناحيه بعضى از مفسران اظهار شده است كه اوقات چهار گانه فوق اشاره به وقتهاى نماز است ، ولى اين سؤال را پاسخ نگفتهاند كه چرا بجاى پنج وقت تنها از چهار وقت سخن گفته است ( و از وقت عشا سخنى به ميان نيامده ) .
ولى ممكن است پاسخ داده شود كه چون وقت نماز مغرب و عشاء نسبتا به هم نزديك است ، و فاصله ميان آن دو در حدود يك الى يك ساعت و نيم مىباشد هر دو يك جا آمده است ، در حالى كه فاصله وقت فضيلت ظهر و عصر نسبتا زياد و چند ساعت است .
اما اگر تسبيح و حمد را به معنى وسيع كلمه در آيات فوق بگيريم محدود
هامش
( 1 ) توجه داشته باشيد كه « * ( عَشِيًّا » وَ « حِينَ تُظْهِرُونَ ) * » عطف بر « حين تمسون » است و به موضوع تسبيح بازمىگردد .